Tri Thức - Znews trích dịch bài phân tích trên The Guardian của Tiến sĩ Justin Garcia về xu hướng gắn bó và ngoại tình của con người khi soi dưới góc độ sinh học. Garcia là giám đốc điều hành của Viện Kinsey và là tác giả của cuốn sách The Intimate Animal: The Science of Love, Fidelity and Connection (tạm dịch: Sinh vật thân mật: Khoa học về tình yêu, sự chung thủy và kết nối).
Hầu hết chúng ta đều biết những cặp đôi gắn bó lâu dài, thậm chí những cuộc hôn nhân kéo dài cả đời. Nhưng đồng thời, chúng ta cũng nghe không ít câu chuyện về những rạn nứt trong tình cảm, khi một mối quan hệ bị thử thách hoặc tan vỡ vì ngoại tình.
Là một nhà sinh học tiến hóa nghiên cứu về tình dục và các mối quan hệ, tôi luôn bị cuốn hút bởi hai sự thật này. Con người tạo ra những cam kết lãng mạn với nhau nhưng cũng có người phá vỡ những cam kết đó bằng việc phản bội.
Điều này có thể nghe như một vấn đề hiện đại, nhưng với tôi, nó đặt ra những câu hỏi kéo dài ngược về tận quá khứ tiến hóa: Tại sao con người lại tiến hóa với cả xu hướng gắn bó lẫn xu hướng “đi chệch hướng”? Nếu một số người gần như chắc chắn sẽ ngoại tình, liệu điều đó có nghĩa con người được “lập trình" sẵn cho sự phản bội?
Di truyền và bản năng tìm kiếm sự mới mẻ
Để trả lời những câu hỏi này, chúng ta cần hiểu hai động lực quan trọng thúc đẩy hành vi tình cảm và tình dục của loài người: khát khao gắn bó lãng mạn và mong muốn trải nghiệm tình dục mới mẻ.
Nghiên cứu cho thấy con người tiến hóa để tìm kiếm mối quan hệ an toàn dưới hình thức gắn bó bền chặt, nhưng đồng thời cũng phát triển một sự ham thích đối với sự đa dạng. Hai động lực này vẫn tồn tại trong con người hiện đại, dù đôi khi chúng mâu thuẫn với nhau.
Tuy vậy, có người tìm kiếm sự mới mẻ nhiều hơn người khác. Năm 2010, tôi và các đồng nghiệp đã có một phát hiện gây bất ngờ khi nhận thấy một số yếu tố di truyền có thể khiến con người dễ có xu hướng ngoại tình hơn.
Chúng tôi tiến hành khảo sát hành vi và thu thập DNA của một nhóm người trẻ, sau đó so sánh hành vi tự báo cáo với các biến thể di truyền của họ. Cụ thể, chúng tôi xem xét những gene ảnh hưởng đến hoạt động của các thụ thể dopamine trong não.
 |
| Nghiên cứu cho thấy người mang một số loại gene nhất định có khả năng ngoại tình cao hơn người khác. Ảnh: Pexels. |
Trong não bộ, dopamine tạo ra cảm giác hứng khởi và mong đợi. Các nghiên cứu trước đây cho thấy những người mang phiên bản “dài” của một số gene dopamine, thay vì phiên bản “ngắn”, thường có xu hướng tìm kiếm cảm giác mạnh và chấp nhận rủi ro.
Điều này cũng liên quan đến các hành vi như lạm dụng rượu hay cờ bạc. Trong nghiên cứu của chúng tôi, những người mang phiên bản “dài” của gene thụ thể dopamine D4 có khả năng thừa nhận từng ngoại tình cao hơn 50%, và cũng có xu hướng lặp lại hành vi đó nhiều lần.
Tất nhiên, không phải ai mang “gene ngoại tình” cũng sẽ phản bội bạn đời. Sinh học không phải là định mệnh; di truyền chỉ là một trong vô số yếu tố ảnh hưởng đến hành vi con người. Nhưng nghiên cứu này gợi ý rằng tổ tiên chúng ta có thể đã tiến hóa theo cách khiến một bộ phận dân số dễ bị hấp dẫn bởi cảm giác mạnh, đặc biệt là sự mới mẻ trong tình dục, hơn những người khác.
Vì sao lại xuất hiện nhiều kiểu tính cách và xu hướng như vậy? Xét về mặt tiến hóa, trong một quần thể, việc một số cá thể có khuynh hướng thích mạo hiểm, những cá thể khác thích an toàn, và những cá thể khác nằm ở giữa hai thái cực đó có thể mang lại lợi thế thích nghi.
Điều này cũng được quan sát ở nhiều loài khác. Chẳng hạn, trong một ao cá, việc tồn tại cả những con cá nhút nhát chỉ bơi ở vùng nước sâu an toàn và những con cá táo bạo bơi lên vùng nông - nơi dễ bị ăn thịt nhưng lại có nhiều nguồn thức ăn - có thể giúp cả quần thể tồn tại tốt hơn.
Nói cách khác, tôi cho rằng ngoại tình có thể được hiểu một phần như một dạng thích nghi tiến hóa - một đặc điểm có thể giúp tăng khả năng sinh sản. Nếu một số tổ tiên của chúng ta không chung thủy, điều đó có thể dẫn đến nhiều con cái hơn hoặc tạo ra sự đa dạng di truyền lớn hơn.
Con người không “lập trình” để phản bội
Tuy vậy, tôi vẫn không cho rằng con người được “lập trình sẵn” để ngoại tình. Từ góc nhìn tiến hóa, đúng là chúng ta thừa hưởng tiềm năng quan hệ tình dục ngoài mối quan hệ chính. Nhưng trong bối cảnh xã hội hiện đại, cách hiểu phù hợp hơn có lẽ là: con người được “lập trình” cho sự mới mẻ trong tình dục, chứ không phải cho sự phản bội.
Bởi bên cạnh đó, tổ tiên chúng ta cũng truyền lại một động lực mạnh mẽ khác: mong muốn hình thành và bảo vệ các mối quan hệ gắn bó lâu dài. Nhiều loài động vật cũng có hành vi bảo vệ bạn tình của mình khỏi đối thủ, bằng cách la hét, cắn và cào cấu bất kỳ kẻ xâm nhập nào đến quá gần bạn đời đã gắn bó của chúng, được gọi là “canh giữ bạn tình”.
 |
| Khỉ đuôi dài là một trong những loài có hành vi "bảo vệ bạn đời". Ảnh: Greg Hill. |
Ở con người, các mối quan hệ gắn bó cho thấy chúng ta tiến hóa để tìm kiếm một người đồng hành đáng tin cậy và bảo vệ mối liên kết đó. Trong điều kiện sống bất định của tổ tiên, điều này giúp con người có thể dựa vào nhau khi đối mặt khó khăn và điều đó vẫn đúng cho đến ngày nay.
Ngoại tình, theo định nghĩa, là một hành vi không có sự đồng thuận, phá vỡ kỳ vọng của mối quan hệ. Khi nhu cầu tìm kiếm sự mới mẻ được thể hiện theo cách này, nó có thể phá hủy lòng tin giữa hai người và làm tổn hại nghiêm trọng đến mối quan hệ.
Tôi không tin rằng con người tiến hóa để phải chịu đựng sự phản bội và đau đớn. Câu hỏi quan trọng hơn là: chúng ta nên làm gì với hai động lực - gắn bó và tìm kiếm sự mới mẻ - khi chúng có thể mâu thuẫn trong một mối quan hệ lâu dài? Liệu nhu cầu khám phá cái mới có thể được thể hiện theo những cách lành mạnh hơn không?
Theo tôi là có. Với một số người, điều đó có thể nghĩa là mở rộng mô hình quan hệ. Với người khác, nó có thể là tìm cách đưa yếu tố mới mẻ vào chính mối quan hệ hiện tại. Bản thân điều này cũng có thể giúp tăng sự gần gũi giữa hai người.
Cùng nhau trải nghiệm những điều mới mẻ là “nhiên liệu” tuyệt vời cho đam mê lâu dài. Trong nghiên cứu của chúng tôi về những cặp đôi duy trì được sự say mê qua nhiều năm, ở mọi xu hướng tính dục, chúng tôi nhận thấy họ thường thực hiện nhiều hoạt động tăng cường sự thân mật và gắn kết. Điều đó có thể đơn giản như massage cho nhau, đi nghỉ dưỡng lãng mạn hay lên kế hoạch cho một buổi hẹn hò.
Khi nói đến mong muốn trải nghiệm tình dục mới mẻ, điều đó cũng có thể bao gồm việc chia sẻ hoặc thử nghiệm những tưởng tượng, thử tư thế mới hoặc sử dụng đồ chơi tình dục cùng nhau.
Thoạt nhìn, điều này có thể khiến người ta nghĩ rằng bí quyết duy trì sự hấp dẫn chỉ là sự đa dạng tình dục. Nhưng tôi tin rằng kết quả nghiên cứu thực ra cho thấy một câu chuyện sâu sắc hơn về sự kết nối.
Việc cùng nhau thử những điều mới ngoài vùng an toàn cho thấy mong muốn được gần gũi với đối phương. Nó truyền tải sự tin tưởng, sự dễ tổn thương và sự gắn bó. Sức mạnh của điều đó không nằm ở hành vi tình dục cụ thể, mà nằm ở cam kết cùng nhau nuôi dưỡng đam mê trong mối quan hệ.
Sau chuỗi ngày rối loạn lo âu, mất ngủ, sợ hãi, Đặng Phước Thắng (TP.HCM) tìm đến sách và ngành tâm lý học để chữa lành. Nếu cuốn Sang chấn tâm lý - Hiểu để chữa lành giúp anh hiểu về những tổn thương và chọn cách sống hạnh phúc hơn, Bạn không thông minh lắm đâu và Bạn đã đỡ ngu ngơ hơn rồi đấy là cách tiếp cận tâm lý học hài hước nhưng sâu sắc trong các mối quan hệ thường ngày.
