|
|
UAV Iran trong một cuộc duyệt binh năm 2024. Ảnh: New York Times. |
Các loại máy bay tối tân vốn được coi là nhân tố quan trọng nhất để giành ưu thế trên không. Dù vậy, cuộc xung đột giữa Mỹ, Israel và Iran cho thấy tình hình đã thay đổi: máy bay không người lái (UAV) đang dần chiếm lĩnh chiến trường.
UAV Iran không quá phức tạp với công nghệ chỉ ngang mức dân sự. Mức giá trung bình của mỗi chiếc UAV Iran ước tính chỉ là 35.000 USD. Dù vậy, chiến thuật này đã đánh trúng vào điểm yếu của Mỹ, quốc gia sở hữu hệ thống phòng thủ có độ chính xác cao nhưng cũng tương đối đắt đỏ.
Chỉ trong 6 ngày xung đột đầu tiên với Iran, nước Mỹ đã chi tổng cộng 11,3 tỷ USD, theo số liệu được Lầu Năm Góc báo cáo với Quốc hội Mỹ. Giới chức Mỹ không cung cấp thông tin cập nhật nhưng Viện Doanh nghiệp Mỹ (AEI) hồi đầu tháng 4 ước tính chi phí đã lên tới 25-35 tỷ USD.
Trong khi đó, giá thành rẻ khiến Iran có thể sử dụng UAV tương đối “mạnh tay”. Chỉ trong tuần đầu xung đột, Iran đã phóng hơn 1.000 UAV. Giới chuyên gia ước tính nước này có thể sản xuất khoảng 10.000 UAV mỗi tháng.
Theo ông Michael Horowitz, cựu quan chức Bộ Quốc phòng Mỹ dưới thời chính quyền Biden, chống UAV đã là ưu tiên của Lầu Năm Góc trong nhiều năm qua. “Tuy nhiên, họ không có động lực để triển khai giải pháp ở quy mô lớn”, ông phàn nàn.
So sánh chi phí Mỹ - Iran
Trong trạng thái lý tưởng, hệ thống cảnh báo sớm của Mỹ sẽ phát hiện UAV Iran khi cách mục tiêu hàng trăm cây số. Một máy bay chiến đấu - như F-16 - sẽ xuất kích và sử dụng tên lửa để tiêu diệt mục tiêu.
Chi phí cho một giờ bay F-16 và hai tên lửa APKWS II là 65.000 USD, gần gấp đôi giá thành một chiếc UAV Shahed-136 của Iran.
Đây là cách làm hiệu quả hàng đầu nhưng không phải lúc nào cũng khả thi do cuộc quy mô của cuộc xung đột. Iran cũng nhằm vào các máy bay cảnh báo sớm của Mỹ.
 |
| Xuất kích máy bay F-16 là một trong những cách thức hiệu quả nhất để chống UAV Iran. Ảnh: Reuters. |
Mỹ và các đồng minh cũng sở hữu một số hệ thống đất đối không có khả năng chống UAV Iran. Ví dụ, hệ thống Coyote do Raytheon phát triển có khả năng đánh chặn trong phạm vi khoảng 15 km.
Hệ thống Coyote có giá thành tương đối rẻ so với các hệ thống đất đối không tương tự của Mỹ và các đồng minh. Tuy nhiên, giá thành sử dụng hệ thống này vẫn cao hơn nhiều so với một lần xuất kích của tiêm kích F-16: Giả sử Mỹ cần dùng hai đầu đạn để tiêu diệt một UAV Iran, chi phí sẽ lên đến 253.000 USD.
Quân đội Mỹ cũng không sở hữu quá nhiều hệ thống Coyote. Khi các lực lượng dân quân thân Iran tấn công các lực lượng Mỹ ở khu vực năm 2023 và 2024, quân đội Mỹ thậm chí phải điều chuyển hệ thống này giữa 8 căn cứ khác nhau với tần suất gần như hàng ngày, theo tổ chức nghiên cứu Trung tâm vì An ninh mới của nước Mỹ (CNAS).
Nhiều hệ thống phòng thủ khác của Mỹ và các đồng minh có giá thành đắt đỏ hơn nhiều. Ví dụ, các tàu khu trục của Mỹ thường sở hữu sẵn hệ thống radar có tầm bắn gần 50 km. Sau khi phát hiện mục tiêu, các tàu thường sử dụng tên lửa SM-2 để đánh chặn. Quy trình của quân đội Mỹ thường yêu cầu phóng ít nhất hai tên lửa để bảo đảm khả năng thành công. Chi phí của hai tên lửa là 4.200.000 USD.
Trong khi đó, hệ thống phòng đất đối không không tiêu chuẩn của Mỹ - tên lửa Patriot - có chi phí lên tới khoảng 8 triệu USD cho mỗi lần phóng hai tên lửa.
Theo bà Stacie Pettyjohn, nghiên cứu viên cấp cao tại CNAS, quân đội Mỹ huấn luyện binh sĩ sử dụng các hệ thống tầm xa để tối đa hóa khả năng tiêu diệt mục tiêu. Đây là cách làm rất tốn kém nhưng có thể thích hợp khi cần bảo vệ các mục tiêu giá trị hơn.
Trong cuộc xung đột lần này, UAV Iran đã làm hư hại hệ thống radar trị giá hơn một tỷ USD của Mỹ tại Qatar và hệ thống cảm biến phòng không trị giá khoảng 500 triệu USD tại Jordan.
Nếu mục tiêu tiếp cận gần, quân đội Mỹ sẽ sử dụng các loại súng phòng không tầm ngắn nhằm vào mục tiêu. Cách làm này tiết kiệm chi phí - ví dụ, năm giây hoạt động của súng Centurion C-RAM tốn khoảng 30.000 USD - nhưng có tỷ lệ thành công thấp hơn đáng kể và thường chỉ được coi là giải pháp cuối cùng.
Các phương án mới của quân đội Mỹ
Nguyên nhân của sự chênh lệch chi phí này đến từ việc các loại vũ khí thường được Mỹ phát triển từ thời Chiến tranh Lạnh. Khi đó, các mục tiêu mà Mỹ phải đối phó thường là các loại đầu đạn tốc độ cao, chất lượng cao nhưng số lượng ít, thay vì chiến thuật “biển UAV” như Iran đang sử dụng.
Với giá thành thấp, nhiều UAV Shahed-136 thường được Iran phóng cùng lúc. Các UAV sẽ được lập trình điểm đến trước khi phóng đi và có tầm hoạt động lên tới hơn 2.400 km.
“Khi đại đa số hệ thống phòng không của Mỹ được phát triển, cách thức tấn công chi phí thấp như vậy vẫn chưa tồn tại”, ông Horowitz nói.
Quân đội Mỹ đang nghiên cứu các cách thức ứng dụng công nghệ hiện đại để đối phó với UAV Iran. Một trong số đó là UAV đánh chặn sử dụng trí tuệ nhân tạo. Ví dụ, UAV Surveyor - sản phẩm của Merops, công ty do cựu Giám đốc điều hành Google Eric Schmidt sáng lập - có thể đánh chặn đối phương ở cự ly gần. Mỗi chiếc Surveyor chỉ có giá khoảng 15.000 USD.
 |
| Một chiếc Surveyor được sử dụng trong diễn tập tại Ba Lan năm 2025. Ảnh: Quân đội Mỹ. |
Quân đội Mỹ đã điều hàng nghìn thiết bị này tới Trung Đông sau khi xung đột bùng phát. Chúng đã được dùng trong huấn luyện nhưng chưa rõ đã thực sự tham gia chiến đấu hay chưa.
Bộ Quốc phòng Mỹ cũng đã đầu tư hơn một tỷ USD cho hệ thống đánh chặn bằng laser chỉ có giá 3 USD cho một lần bắn, nhưng hệ thống này vẫn chưa được sử dụng.
Bên cạnh chi phí, giới quân sự Mỹ còn lo ngại về tình trạng thiếu hụt đạn dược nếu xung đột kéo dài.
“Điều tôi thực sự sợ là chúng ta sẽ hết vũ khí - không phải là không đủ tiền, mà là chúng ta dùng hết trước khi có thể thay thế”, ông Tom Karako, giám đốc dự án phòng thủ tên lửa tại Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS), nói.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
