Mỹ dùng lại 'chiêu' cũ của Iran?

Quân đội Mỹ đã giám sát hàng chục đợt trung chuyển dầu bí mật giữa các tàu trên biển nhằm duy trì dòng chảy năng lượng từ Vùng Vịnh ra thị trường quốc tế. Chiến dịch này sử dụng máy bay không người lái, xuồng không người lái và trực thăng để dẫn đường cho các đoàn tàu dầu tới điểm trung chuyển với những siêu tàu chở dầu đang chờ sẵn.

Điều đáng chú ý là phương thức được Washington áp dụng chính là kỹ thuật trung chuyển dầu trên biển mà Iran từ lâu sử dụng để né tránh các lệnh trừng phạt quốc tế.

Chiếc Apache bị bắn hạ cũng tham gia?

Theo 11 nguồn tin am hiểu chiến dịch, hoạt động này diễn ra tại hai địa điểm chính: ngoài khơi Fujairah của Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) và gần cảng Sohar của Oman.

Dữ liệu vận tải biển và hình ảnh vệ tinh mà Reuters phân tích cho thấy chiến dịch bắt đầu từ đầu tháng 5 và đã có ít nhất 116 tàu tham gia.

Ngay trong sáng 16/6, hình ảnh vệ tinh cho thấy 12 cặp tàu đang neo song song tại Vịnh Oman để thực hiện hoạt động chuyển tải dầu, gồm 8 cặp ngoài khơi Sohar và 4 cặp gần Fujairah. Trước đó, ngày 11/6, hoạt động đạt đỉnh với 17 cặp tàu thực hiện chuyển dầu đồng thời tại hai khu vực này.

Một trực thăng Apache của Mỹ bị Iran bắn hạ hôm 9/6 - sự kiện dẫn đến các đợt không kích trả đũa của Washington - cũng tham gia chiến dịch này, theo bốn nguồn tin, trong đó có một cựu quan chức Mỹ nắm rõ vụ việc.

Hình ảnh vệ tinh mà Reuters phân tích cho thấy có sáu cặp tàu chở dầu tập trung trong một khu vực nhỏ gần cảng Sohar vào đúng ngày chiếc Apache bị bắn rơi.

Trả lời câu hỏi của Reuters, một quan chức quốc phòng Mỹ khẳng định lực lượng thuộc Bộ Tư lệnh Trung tâm Mỹ (CENTCOM) không trực tiếp tham gia các hoạt động trung chuyển dầu ngoài khơi. Washington cho biết hai thành viên tổ lái Apache đã được cứu bằng xuồng không người lái sau khi máy bay bị bắn hạ.

Quy mô của chiến dịch chuyển dầu giữa các tàu, cách thức vận hành cũng như vai trò của trực thăng Apache trước đây chưa từng được công bố.

Hai địa điểm trung chuyển dầu nằm ở Vịnh Oman, gần lối ra của eo biển Hormuz và sát khu vực kiểm soát do Cơ quan Quản lý Eo biển Ba Tư của Iran thiết lập gần đây.

Cơ quan này được Tehran thành lập để giám sát hoạt động hàng hải tại Hormuz. Những tàu không tuân thủ yêu cầu của Iran có nguy cơ trở thành mục tiêu của máy bay không người lái hoặc tên lửa thuộc Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC).

Trong thời gian chiến dịch do Mỹ dẫn đầu diễn ra, cảng Fujairah nhiều lần hứng hỏa lực từ phía Iran.

Cuối tuần qua, theo tổ chức quản lý rủi ro hàng hải Vanguard của Anh, một "vật thể không xác định" đã đánh trúng một tàu chở dầu ngoài khơi Oman. Toàn bộ thủy thủ đoàn an toàn nhưng tàu bị rò rỉ một phần hàng hóa. Vanguard không xác nhận liệu con tàu này có tham gia hoạt động chuyển tải dầu hay không.

Ông Trump tuần này tuyên bố eo biển Hormuz sẽ được mở lại theo khuôn khổ thỏa thuận hòa bình với Iran, song các chi tiết vẫn chưa được công bố đầy đủ.

Cách thức hoạt động của mạng lưới bí mật

Theo tám nguồn tin, trong đó có một nhà thầu an ninh tư nhân tham gia chiến dịch, toàn bộ hoạt động được quân đội Mỹ kiểm soát chặt chẽ.

Các tàu chở dầu phải tập kết tại một điểm hẹn trước khi tiến gần eo biển Hormuz. Sau đó, từng tàu được điều phối khởi hành lệch nhau để duy trì khoảng cách từ 3-4 km.

Bốn nguồn tin cho biết các tàu đều tắt thiết bị phát tín hiệu định vị (transponder) và giảm tối đa ánh sáng nhằm hạn chế bị phát hiện.

Một mạng lưới các điểm kiểm soát trên biển cho phép quân đội Mỹ theo dõi liên tục hành trình của từng tàu.

"Người Mỹ rõ ràng đang theo dõi bạn mọi lúc", một nguồn tin nhận xét.

Sau khi vượt qua eo biển và đi ra ngoài vùng kiểm soát do Iran tuyên bố, các tàu dầu nhỏ sẽ áp sát những siêu tàu chở dầu cỡ lớn (VLCC) đang chờ sẵn để thực hiện chuyển tải.

Mỗi đợt chuyển dầu kéo dài từ 24 đến 40 giờ. Sau đó, các tàu nhỏ quay trở lại eo biển để nhận lô hàng tiếp theo, trong khi các siêu tàu chở dầu tiếp tục hành trình tới khách hàng quốc tế.

Hoạt động này chỉ khả thi nhờ vẫn còn một số hãng vận tải chấp nhận đưa tàu vượt qua eo biển bất chấp nguy cơ từ lệnh phong tỏa của Iran.

Hình ảnh vệ tinh chụp hai con tàu cạnh nhau trên biển, ngoài khơi bờ biển Fujairah (UAE) vào tháng 6. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, rủi ro luôn hiện hữu.

"Không ai biết khi nào Iran có thể quyết định sử dụng máy bay không người lái hoặc xuồng vũ trang để ngăn chặn các tàu tiếp tục đi qua eo biển", bà Noam Raydan, chuyên gia về rủi ro hàng hải tại Viện Washington, nhận định.

Kỹ thuật chuyển dầu từ tàu sang tàu từ lâu được Iran sử dụng để che giấu nguồn gốc dầu xuất khẩu và né tránh các biện pháp trừng phạt. Thông thường, Tehran chỉ vận hành từng cặp tàu riêng lẻ nhằm tránh bị phát hiện và vì sản lượng xuất khẩu trước chiến tranh tương đối hạn chế.

Ngược lại, chiến dịch do Mỹ dẫn đầu được triển khai ở quy mô lớn hơn nhiều, cho phép các nước sản xuất dầu tại Vùng Vịnh tiếp tục xuất khẩu dầu thô, khí ngưng tụ và các sản phẩm dầu mỏ tới thị trường quốc tế dưới sự bảo vệ tốt hơn trước các nguy cơ trả đũa từ Iran.

Reuters đã phân tích hơn một chục ảnh vệ tinh chụp từ ngày 2/5 đến 11/6, ghi nhận hàng loạt hoạt động chuyển dầu giữa các tàu thuộc đội tàu quốc doanh vùng Vịnh và các tàu vận tải quốc tế tiếp nhận dầu.

Dựa trên dữ liệu này, hãng tin ước tính ít nhất 90 triệu thùng dầu thô và sản phẩm dầu mỏ đã được vận chuyển thông qua mạng lưới trung chuyển ngoài khơi kể từ đầu tháng 5.

Dù vậy, con số này vẫn thấp hơn đáng kể so với mức trung bình khoảng 20 triệu thùng dầu đi qua eo biển Hormuz mỗi ngày trước chiến tranh.

Ông Michael Froman, Chủ tịch Hội đồng Quan hệ Đối ngoại Mỹ (CFR), nhận xét đầy mỉa mai rằng khi các quy tắc cũ dần suy yếu, Washington giờ đây lại đang học theo chính những phương thức từng được Trung Quốc, Nga, Triều Tiên và Iran sử dụng để né tránh các lệnh trừng phạt của Mỹ và Liên Hợp Quốc.

Ông đề cập tới việc các tàu di chuyển qua eo biển trong tình trạng tắt thiết bị định vị - điều mà chính Tổng thống Trump từng nhắc đến sau vụ chiếc Apache bị bắn hạ.

Những rủi ro mới cho ngành vận tải biển

Sáu nguồn tin am hiểu chiến dịch cho biết Mỹ hỗ trợ các tàu tham gia thông qua hệ thống giám sát trên không, kiểm tra tuân thủ và theo dõi hành trình, thay vì hộ tống trực tiếp bằng tàu chiến.

Ở phía tiếp nhận, các công ty vận tải biển quốc tế đóng vai trò chủ đạo. Một trong số đó là Dynacom Tankers Management của Hy Lạp. Nhà sáng lập George Procopiou gần đây ám chỉ rằng công ty đang tìm ra những phương thức sáng tạo để tiếp tục vận chuyển dầu qua Hormuz bất chấp xung đột.

"Tự do hàng hải là điều thiết yếu và không ai có quyền áp đặt phí hay bất kỳ gánh nặng nào đối với hoạt động này", ông phát biểu tại một hội nghị hàng hải ở Athens đầu tháng 6.

Tuy nhiên, giới vận tải biển cảnh báo hệ thống mới cũng tạo ra nhiều nguy cơ.

Do các tàu tắt thiết bị định vị và không báo cáo lộ trình theo quy trình thông thường, nguy cơ va chạm trên biển tăng đáng kể, đặc biệt khi nhiều tàu di chuyển vào ban đêm với đèn tín hiệu bị tắt và tốc độ không cho phép cơ động linh hoạt.

Theo các nguồn tin, mọi tàu muốn tham gia hệ thống đều phải trải qua quá trình kiểm tra tuân thủ nghiêm ngặt trước khi được cấp khung giờ quá cảnh. Quá trình này bao gồm việc cung cấp dữ liệu định vị đầy đủ, thông tin về chủ sở hữu thực sự của tàu, hồ sơ hàng hóa và chấp nhận cho phép kiểm tra chất lượng dầu.

Sau khi được phê duyệt, các tàu phải duy trì liên lạc liên tục với văn phòng Hợp tác và Hướng dẫn Hàng hải của Hải quân Mỹ tại Bahrain trong suốt hành trình.

Dữ liệu vận tải biển cho thấy Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất đóng góp phần lớn lượng dầu tham gia mạng lưới trung chuyển này. Sáu nguồn tin cho biết ADNOC - tập đoàn dầu khí quốc gia của UAE - là một trong những đơn vị hoạt động tích cực nhất.

Công ty Vận tải Dầu mỏ Kuwait cũng tham gia đáng kể. Riêng ngày 6/6, khoảng 2,3 triệu thùng dầu đã được chuyển từ một tàu của công ty này sang tàu khác ngoài khơi Sohar.

Dù giúp duy trì nguồn cung dầu trong thời kỳ khủng hoảng, nhiều chuyên gia cho rằng đây chỉ là giải pháp mang tính tình thế. "Tôi không nhìn thấy bất kỳ giải pháp lâu dài nào trong câu chuyện này", chuyên gia Noam Raydan nhận định.

"Đây chỉ là một biện pháp tạm thời dành cho những thời điểm đặc biệt", ông cho biết.