 |
| Cùng một ngành, hai cách được "đọc". Bài viết trình bày phương pháp chuyển từ cột trái sang cột phải, lấy thủy sản và thị trường Nhật Bản làm minh họa. Đồ họa: Angels 4 Us. |
Khi một ngành đang lên, mọi doanh nghiệp trong ngành đều hưởng lợi. Khi ngành đi xuống, điều ngược lại xảy ra, kể cả với doanh nghiệp làm tốt. Vì vậy, nỗ lực phát triển doanh nghiệp bắt đầu từ nỗ lực phát triển ngành. Nhưng ngành chỉ lên được khi nút thắt của chính nó được nhận diện đúng. Và nút thắt lớn nhất hiện nay của phần lớn ngành xuất khẩu là vốn - cụ thể hơn, là vốn có kỳ hạn đủ dài.
Người ta hỏi lãi suất bao nhiêu, hạn mức tới đâu, ngân hàng nào cho vay. Nhưng thực tế, theo báo cáo PCI 2025 của VCCI, tỷ lệ khoản vay yêu cầu tài sản thế chấp tại Việt Nam đã lên đến 93,5%, vượt xa con số 33,4% ở Malaysia và mức trung bình toàn cầu 68,3%. Với doanh nghiệp xuất khẩu, phần lớn giá trị nằm ở đơn hàng và quan hệ với người mua - những thứ chưa có cách định giá quen thuộc để đưa lên bảng tài sản bảo đảm.
Bài viết Vốn đi theo địa chính trị - Thiết kế giải pháp vốn cho ngành xuất khẩu đăng ngày 12/8/2026 đã nhấn mạnh việc nhận diện đúng nút thắt vốn của từng ngành và tìm cách tháo gỡ thông qua các chính sách của quốc gia nhập khẩu sẽ giúp Việt Nam giảm bớt áp lực lên tín dụng trong nước, đồng thời mở ra cơ hội thu hút và khơi thông dòng vốn quốc tế.
Mỗi ngành có một nút thắt khác nhau. Bài viết này sẽ hướng dẫn xác định nút thắt vốn theo ngành, lấy thủy sản làm minh họa, bởi đây là ngành đã có sẵn nhiều số liệu công khai.
Thiết kế giải pháp vốn cho cả ngành cần hai bước chuẩn bị. Trước hết là thẩm định sâu toàn ngành để nhận diện chính xác nút thắt vốn trên toàn chuỗi cung ứng. Sau đó là đối chiếu nút thắt ấy với các chính sách đang có tại nước nhập khẩu, nhận diện chính sách vốn phù hợp với đặc thù của ngành, rồi từ đó thiết kế giải pháp tháo gỡ.
Chênh lệch giá thành là chênh lệch kỳ hạn vốn
Năm 2023, ông Lê Văn Quang, Tổng giám đốc CTCP Tập đoàn Thủy sản Minh Phú, cho biết giá thành tôm nguyên liệu loại 50-60 con/kg ở Ecuador khoảng 2,3-2,4 USD/kg, Ấn Độ 3,4-3,8 USD/kg, còn Việt Nam lên đến 4,8-5 USD/kg. Cùng thời điểm, lãnh đạo Hiệp hội Chế biến và Xuất khẩu Thủy sản Việt Nam (VASEP) xác nhận tỷ lệ nuôi thành công của Việt Nam chỉ khoảng 40%, trong khi Ecuador đạt 90% và Ấn Độ 60-70%.
 |
| So sánh giá thành tôm nguyên liệu loại 50-60 con/kg và tỷ lệ nuôi thành công ở Việt Nam và Ecuador, Ấn Độ, số liệu năm 2023. Nguồn: Minh Phú, VASEP. Đồ họa: Angels 4 Us. |
Thực tế, mỗi vụ nuôi thất bại phải phân bổ vào giá thành của vụ thành công. Tỷ lệ thành công thấp vì hộ nuôi không đầu tư được ao lót bạt và hệ thống xử lý nước, bởi chỉ có thể vay mùa vụ 4-6 tháng cùng tín dụng đại lý thức ăn, trong khi tài sản hình thành từ khoản đầu tư này, tức ao, bạt và hệ thống nước, lại chưa có phương pháp định giá và khả năng thanh khoản đủ rõ để trở thành tài sản bảo đảm.
Đến năm 2025, Minh Phú cho biết chênh lệch giá tôm nguyên liệu với Ecuador và Ấn Độ ngày càng được thu hẹp, nhờ đầu tư công nghệ hiện đại. Và rõ ràng, đầu tư cần vốn có kỳ hạn dài hơn một vụ nuôi.
Theo ước tính của Angels 4 Us cho vùng nuôi tôm nước lợ, tính trên chu kỳ nuôi thực tế năm 2025, nhu cầu vốn lưu động của khâu này vào khoảng 31.400 tỷ đồng, trong khi nguồn tài trợ ngắn hạn hiện có khoảng 17.900 tỷ, phủ được 57%. Gần 13.500 tỷ đồng còn thiếu chuyển xuống hộ nuôi dưới dạng tín dụng đại lý thức ăn với lãi suất thực cao hơn nhiều lần lãi vay ngân hàng.
Đây chính là khoảng cách giá thành với Ecuador, và nó không thể được bù đắp bằng đàm phán giá bán, ưu đãi thuế hay hỗ trợ lãi suất ngắn hạn. Chênh lệch chỉ có thể được thu hẹp bằng nguồn vốn có kỳ hạn khớp với đời tài sản ao nuôi.
 |
| Ước tính của Angels 4 Us cho vùng nuôi tôm nước lợ, tính trên chu kỳ nuôi thực tế năm 2025, mang tính ước lượng độ lớn. Lãi suất thực của tín dụng đại lý thức ăn cao hơn nhiều lần lãi vay ngân hàng. Đồ họa: Angels 4 Us. |
Từ người mua hàng đến người cấp vốn
Nếu nút thắt nằm ở kỳ hạn, câu hỏi là vốn dài hạn sẽ đến từ đâu. Câu trả lời không nằm ở phía cung vốn, mà ở phía người mua, bởi chính sách vốn của một quốc gia sẽ đi theo thứ quốc gia đó cần mua.
Bảy tháng đầu năm 2026, Trung Quốc là thị trường lớn nhất của thủy sản Việt Nam với gần 1,74 tỷ USD, tăng 34,5%; Mỹ đứng thứ hai với hơn 1,05 tỷ USD nhưng chỉ tăng 0,3%; Nhật Bản tiếp theo, gần 950 triệu USD, tăng 2,6%.
Trong đó, Trung Quốc là thị trường có sức mua lớn và tăng nhanh, nhưng cũng là thị trường mà Việt Nam đang quá phụ thuộc. Một dòng doanh thu phụ thuộc gần như tuyệt đối vào một người mua là dòng doanh thu mà ngân hàng phải chiết khấu khi thẩm định, dù đơn hàng hiện tại vẫn tốt.
Còn với thị trường Mỹ, từ ngày 24/7/2026, hàng hóa Việt Nam phải chịu thuế bổ sung 12,5% theo Mục 301 Đạo luật Thương mại. Theo VASEP, kim ngạch 7 tháng còn chưa phản ánh đầy đủ điều này, tác động lớn hơn sẽ xuất hiện trong các lô hàng thông quan từ cuối tháng 7 trở đi.
Hiện tại, tốc độ tăng trưởng tại Nhật Bản đang chậm hơn so với Trung Quốc và Mỹ. Nhưng nhìn về chiều sâu và dài hạn, Nhật Bản có một thứ mà hai thị trường lớn kia không có. Đó là cam kết bảo đảm nguồn cung được ghi thành luật, kèm nghĩa vụ hợp tác tài chính với nước sản xuất.
Nhật Bản đã công bố rõ 3 nhu cầu là nguồn cung ổn định, sản xuất bền vững, và đối tác cùng xây dựng quy chuẩn quốc tế. Việc của ngành thủy sản Việt Nam là đối chiếu năng lực của mình với 3 nhu cầu này.
 |
| Nhật Bản có thể là một thị trường triển vọng cho xuất khẩu thủy sản Việt Nam. Ảnh: VASEP. |
Luật cơ bản về Thủy sản (Luật số 89 năm 2001) quy định tại Điều 2 rằng phải bảo đảm nguồn cung ổn định thủy sản chất lượng tốt với giá hợp lý cho cả tương lai, trên nền tảng sản xuất trong nước kết hợp thích đáng với nhập khẩu. Điều 19 đi thẳng vào việc Nhà nước phải áp dụng các biện pháp cần thiết để bảo đảm nhập khẩu những mặt hàng thủy sản mà sản xuất trong nước không đáp ứng đủ nhu cầu. Và Điều 20 mở ra phần quan trọng nhất: Nhà nước phải nỗ lực thúc đẩy hợp tác quốc tế, gồm hợp tác kỹ thuật và hợp tác tài chính, nhằm phát triển ngành thủy sản tại các khu vực đang phát triển.
Và ngày 24/7/2026, Nhật Bản đã ban hành Chiến lược tiêu chuẩn quốc tế cho thực phẩm, nông lâm ngư nghiệp. Nuôi trồng thủy sản bền vững được nêu đích danh trong 3 lĩnh vực trọng điểm.
Thực tế, vốn Nhật Bản đã hiện diện trong hệ thống tài chính Việt Nam từ lâu, theo hai đường. Một là sở hữu cổ phần. Hai là cấp vốn cho ngân hàng Việt Nam mà không cần sở hữu cổ phần. Nhưng cả hai đường này đều đến với doanh nghiệp qua chuẩn cấp tín dụng của các ngân hàng, với những điều kiện về tài sản bảo đảm và kỳ hạn, nên không tháo được nút thắt của ngành thủy sản.
Một ngành tự nói mình quan trọng thì đó là lời của người bán. Một quốc gia nhập khẩu ghi vào luật rằng họ cần, thì đó là sự công nhận khách quan - vì chỉ bên mua mới có tính khách quan ấy.
Bà Phan Đình Phương Anh - Đồng sáng lập & Cộng sự, Angels 4 Us
Tuy nhiên, chiến lược tiêu chuẩn quốc tế của Nhật Bản đã nêu rõ các định chế tài chính và nhà đầu tư được kỳ vọng đánh giá hoạt động tiêu chuẩn quốc tế của doanh nghiệp như một phần của chiến lược kinh doanh khi ra quyết định cho vay và đầu tư. Nói cách khác, Nhật Bản có thể mở ra một cơ sở thẩm định không dựa trên tài sản thế chấp.
Từ đó có thể hình dung một lộ trình. Trước hết là vốn lưu động được cấp theo chu kỳ sản xuất thực của ngành, thay vì bị cắt theo kỳ hạn khế ước vay ngắn hạn. Tiếp đến là vốn đầu tư cho việc nâng cấp vùng nuôi, với kỳ hạn khớp đời tài sản. Và xa hơn, từng bước chuyển từ quan hệ cho vay sang quan hệ đầu tư.
Đây là lộ trình, không phải một chương trình đang có sẵn. Mỗi bước đều có điều kiện riêng, và điều kiện đầu tiên là ngành phải có số liệu chuẩn hóa cùng một bên đứng tên đủ tư cách để phía Nhật Bản làm việc cùng.
 |
| Doanh nghiệp và hiệp hội cần nghiên cứu kỹ chính sách của thị trường nhập khẩu để tìm đường tháo gỡ nút thắt vốn. Ảnh: Quỳnh Danh. |
Dù vậy, Nhật Bản có rất nhiều quy định pháp luật và chính sách. Doanh nghiệp và ngành cần tìm đến những luật sư Nhật Bản để tiếp cận đúng cửa, hiểu đúng phạm vi chính sách, và chuẩn bị đủ để đi đúng hướng ngay từ đầu. Mặt khác, ý kiến pháp lý là ý kiến chuyên môn độc lập. Khi làm việc với đối tác quốc tế, đó là cơ sở khách quan mà các bên cùng dựa vào, thay vì mỗi bên tự diễn giải chính sách theo cách của mình.
Doanh nghiệp và hiệp hội có thể cân nhắc 4 tiêu chí khi lựa chọn luật sư Nhật Bản: Là partner tại một công ty luật hàng đầu của Nhật Bản; am hiểu an ninh kinh tế và đã có thành tựu trong việc soạn thảo chính sách thuộc lĩnh vực đó; không chỉ học và hành nghề tại Nhật Bản mà còn ở nước khác; đồng thời hiểu các nền kinh tế châu Á.
Từ một dự án thực chứng ở Tiền Giang
Từ năm tài khóa 2021, NEDO - tổ chức phát triển công nghệ công nghiệp và năng lượng mới của Nhật Bản - đã triển khai "Nghiên cứu thực chứng nâng cấp hệ thống nuôi tôm tiết kiệm năng lượng sử dụng sinh khối tại địa phương", tại một doanh nghiệp nuôi tôm ở tỉnh Tiền Giang. Đối tác ký thư bày tỏ ý định với NEDO là Sở Nông nghiệp và Phát triển nông thôn tỉnh; hệ thống chính thức vận hành từ tháng 7/2024, và đề tài kết thúc theo kế hoạch vào năm tài khóa 2025.
Hệ thống lấy bùn thải ao nuôi trộn với phụ phẩm sả trồng tại chỗ để sinh khí sinh học, rồi dùng khí ấy chạy pin nhiên liệu oxit rắn phát điện phục vụ chính trang trại. Đại học Kyushu công bố hiệu suất phát điện đạt 62,5% - mức cao nhất thế giới cho cấu hình này. Nhìn bề nổi, đó là một dự án năng lượng, không liên quan gì đến vốn.
Nhưng theo NEDO, nuôi tôm ở Đồng bằng sông Cửu Long cần nguồn điện ổn định để cấp oxy cho ao, trong khi ổn định điện đang là vấn đề lớn; bùn thải ao nuôi chưa có cách xử lý, gây ô nhiễm sông và đất; và Chính phủ Việt Nam muốn giảm phụ thuộc hóa chất trong khi vẫn nâng năng suất và chất lượng. Đây cũng là 3 yếu tố nhằm đảm bảo tỷ lệ nuôi thành công, thứ quyết định giá thành mỗi kg tôm.
Một chương trình như vậy đến dưới dạng tài trợ, không phải khoản vay - không tạo thêm nợ, không cần tài sản bảo đảm, không chiếm hạn mức tín dụng của doanh nghiệp, nhưng vẫn có thể giúp doanh nghiệp tháo gỡ nút thắt vốn, từ đó góp phần hạ giá thành hàng xuất khẩu.
Dĩ nhiên, đề tài này được công bố với mục tiêu tiết kiệm năng lượng và xử lý bùn thải, chưa công bố kết quả về tỷ lệ nuôi thành công, và việc dùng IoT để tối ưu môi trường nuôi và nâng hiệu quả nuôi được nêu như bước tiếp theo. Nhưng đây cũng là khoảng trống mà một hồ sơ cấp ngành có thể đề nghị mở rộng phạm vi đề tài kế nhiệm.
 |
| Sơ đồ dựng lại từ thông cáo NEDO ngày 5/8/2024 và công bố kết quả nghiên cứu của Đại học Kyushu. Nét đứt là mắt xích chưa được công bố kết quả - cũng là khoảng trống mà một hồ sơ cấp ngành có thể đề nghị bổ sung vào đề tài kế nhiệm. Đồ họa: Angels 4 Us. |
Biết nút thắt mà không biết phạm vi chính sách thì gõ sai cửa. Biết chính sách mà không biết nút thắt thì nhận được một gói hỗ trợ đúng thủ tục nhưng không chạm vào chỗ đau. Thiếu một trong hai, cơ hội đi qua mà không ai nhận ra.
Tại Đồng bằng sông Cửu Long, công nghệ Nhật Bản đã được thực chứng trên nền sản xuất thật, ở quy mô thật. Chính NEDO cũng cho rằng mục tiêu sau giai đoạn thực chứng tại Tiền Giang là tạo môi trường để nhân rộng ra cả nước.
30 năm qua, xuất khẩu Việt Nam phần lớn cạnh tranh bằng giá. 30 năm tới, cuộc cạnh tranh sẽ bằng vị thế. Và vị thế có thể bắt đầu từ việc đọc luật của nước mua hàng, để biết vốn dài hạn nằm ở đâu và giá trị của ngành mình nằm ở chỗ nào.
 |
Bà Phan Đình Phương Anh là Đồng sáng lập và Cộng sự (phụ trách thiết kế giải pháp vốn và điều phối các bên triển khai) của Angels 4 Us - một công ty tư vấn Việt Nam đang triển khai chuỗi chương trình xác định nút thắt vốn theo từng ngành xuất khẩu và thiết kế giải pháp tháo gỡ nút thắt đó bằng chính sách vốn của các nước nhập khẩu.
Bà tốt nghiệp cử nhân Quản trị Luật tại Đại học De La Salle (Philippines). Trước khi đồng sáng lập Angels 4 Us, bà từng là Thành viên HĐQT CTCP Cáp và Vật liệu Viễn thông, nay là CTCP Sam Holdings (HoSE: SAM) - một trong những công ty đầu tiên niêm yết trên thị trường chứng khoán Việt Nam; đồng thời có thời gian phụ trách thẩm định đầu tư tại Mekong Capital.
