Lý do người Nhật ngày càng thấy bất an

Đó là một buổi chiều mùa đông gió lạnh, khi cặp đôi trẻ đứng xem các tờ rao bán căn hộ dán trên cửa kính của văn phòng môi giới bất động sản gần ga Takenotsuka, rìa phía bắc quận Adachi, Tokyo (Nhật Bản).

“Chúng tôi đang nghĩ đến việc chuyển về khu này vì nghe nói giá cả khá phải chăng”, người phụ nữ - là một thợ làm tóc khoảng 25 tuổi - chia sẻ.

“Nhưng tôi cũng nghe nói nơi đây có tiếng là hơi phức tạp và không an toàn vào ban đêm, nên chúng tôi đi dạo quanh xem thử. Cho đến giờ thì trông nó cũng giống bất cứ khu phố nào khác thôi”, cô cho hay.

Với người ngoài, quận Adachi - đặc biệt là các khu thương mại và giải trí như Takenotsuka - từ lâu đã có tiếng là một trong những khu vực “dữ dằn” hơn của Tokyo. Tại đây, các quán bar giá rẻ, tiệm chơi pachinko và khu nhà ở công cộng cũ kỹ tạo nên bầu không khí hơi xập xệ.

Tuy nhiên, thực tế, tội phạm tại đây đã giảm trong nhiều thập kỷ trước khi nhích nhẹ lại sau đại dịch Covid-19. Dữ liệu cảnh sát cho thấy số vụ trộm cắp, hành hung và các hành vi phạm pháp khác tại quận Adachi đã giảm mạnh kể từ khi đạt đỉnh đầu những năm 2000.

Dù vậy, cảm giác nguy hiểm trong nhận thức của công chúng Nhật Bản lại phai nhạt chậm hơn rất nhiều, theo Japan Times.

“Năm 2021, chúng tôi tiến hành cuộc khảo sát và nhận thấy cảm giác an toàn của người dân tại Takenotsuka đặc biệt thấp”, Seiji Okoshi, giám đốc bộ phận thiết kế và quy hoạch của quận Adachi, cho biết.

Khoảng 68% người được hỏi đánh giá mức độ an toàn tại địa phương là kém. Xu hướng này rõ rệt nhất ở nhóm tuổi 20-40 và những người mới sinh sống tại đây trong thời gian ngắn.

“So với trước đây, số vụ phạm tội đã giảm”, Okoshi nói. “Những cư dân sống lâu năm thường cảm thấy an tâm hơn, nhưng với người mới đến, cảm giác bất an vẫn còn rất lớn”.

Người dân băng qua đường tại một khu thương mại ở trung tâm Tokyo, Nhật Bản. Ảnh: Reuters.

Ít tội phạm hơn

Trong hai thập kỷ qua, số liệu tội phạm tại Nhật Bản được cho giảm mạnh.

Các vụ vi phạm Bộ luật Hình sự Nhật - từ trộm cắp đến tội phạm bạo lực - đạt đỉnh năm 2002 với khoảng 2,85 triệu vụ, rồi bắt đầu giảm mạnh. Việc tăng cường lực lượng cảnh sát, siết chặt quy định và sự tham gia rộng rãi của người dân vào công tác phòng chống tội phạm được cho đã góp phần thúc đẩy xu hướng tích cực này.

Đến năm 2021, tổng số vụ trên toàn Nhật Bản giảm xuống còn khoảng 560.000.

“Tỷ lệ sinh giảm có thể là nguyên nhân chính khiến tội phạm giảm trong dài hạn”, giáo sư Koichi Hamai (Đại học Ryukoku) nhận định. “Tội phạm có xu hướng theo đường cong độ tuổi: Bắt đầu từ tuổi thiếu niên, đạt đỉnh khoảng 16 tuổi rồi giảm dần. Khi số người trẻ giảm, tội phạm tổng thể cũng giảm theo”.

Xu hướng này gần đây có phần đảo chiều nhẹ. Số liệu tội phạm Nhật tăng trong 3 năm liên tiếp, và năm 2024 ghi nhận mức tăng 4,9% so với năm trước, lên 737.679 vụ. Dù vậy, con số này vẫn chỉ bằng một phần nhỏ so với đầu những năm 2000.

Dân số già hóa cũng khiến bức tranh trở nên phức tạp. Người cao tuổi ngày càng xuất hiện nhiều hơn, cả với tư cách là thủ phạm - đặc biệt trong các vụ trộm vặt, lẫn nạn nhân, nhất là trong các vụ lừa đảo cùng tội phạm mạng.

Dù vậy, Nhật Bản vẫn là một trong những quốc gia tuân thủ pháp luật nhất thế giới, với tỷ lệ giam giữ chỉ 33 người trên 100.000 dân, theo cơ sở dữ liệu World Prison Brief.

Khoảng cách giữa số liệu và cảm nhận

Trong những năm gần đây, giới chức Nhật Bản ngày càng chú trọng đến khái niệm taikan chian: Cảm giác an toàn mà người dân cảm nhận trong đời sống hàng ngày.

Các khảo sát cho thấy dù tội phạm Nhật vẫn ở mức thấp trong lịch sử, nhiều người nói rằng họ vẫn cảm thấy không an toàn.

Theo khảo sát của Cơ quan Cảnh sát Quốc gia Nhật Bản (NPA) vào tháng 10/2024 với 5.000 người từ 15 tuổi trở lên, 76,6% cho rằng tình hình an ninh công cộng đã xấu đi trong thập kỷ qua.

Khi được hỏi nguyên nhân, 69% nhắc đến các vụ lừa đảo qua điện thoại kiểu, gian lận đầu tư và các hình thức tương tự.

Người đi lại trên một con phố mua sắm ở Tokyo, Nhật Bản. Ảnh: Reuters.

Kể từ đại dịch Covid-19, sự xuất hiện của yami baito (công việc bán thời gian đen tối) đã làm bùng lên làn sóng lừa đảo và cướp có vũ trang, chủ yếu nhắm vào người cao tuổi.

​​Yuji Yoshikawa, cựu thám tử của Sở Cảnh sát Thủ đô Tokyo, cho biết đây là cách gọi của những công việc phạm pháp núp bóng công việc bán thời gian, đăng trên mạng xã hội và thường sử dụng những từ như "thu nhập cao" và "kiếm tiền trong thời gian ngắn".

Khi một người nộp đơn xin việc, họ sẽ bị yêu cầu tham gia vào phi vụ phạm tội, ví dụ như gia nhập một mắt xích có vẻ vô hại của vụ lừa đảo, chẳng hạn đứng ra nhận tiền, hoặc nghiêm trọng hơn là thực hiện vụ cướp.

Điều này tạo cảm giác xã hội đang “rạn nứt”, dù thực tế không đồng nghĩa với việc an ninh suy giảm nghiêm trọng.

Yếu tố tác động

Khái niệm “hội chứng thế giới nguy hiểm” (mean world syndrome) cho thấy việc tiếp xúc liên tục với tin tức tiêu cực cũng khiến con người tin rằng xã hội nguy hiểm hơn thực tế.

“Cảm giác an toàn của người dân thường khác biệt so với số liệu thống kê tội phạm. Nó tăng hoặc giảm không phải theo mức độ tội phạm chung mà theo trải nghiệm cá nhân và khoảng cách sự việc”, Tatsuhiko Matsuda, chuyên gia về thủ tục tố tụng hình sự và phó giáo sư tại Đại học Matsuyama, cho biết.

Ông giải thích cảm giác an toàn thường giảm xuống khi cá nhân bị ảnh hưởng trực tiếp bởi tội phạm hoặc nghe về vụ việc xảy ra gần đó.

Theo ông, trong thời đại mạng xã hội, hiệu ứng này càng được khuếch đại khi các câu chuyện tội phạm lan truyền nhanh chóng.

Trong thời đại mạng xã hội, nỗi bất an càng được khuếch đại khi các câu chuyện tội phạm lan truyền nhanh chóng. Ảnh: Anna Petek.

“Về bản chất, đó là ảo giác không phản ánh thực tế thống kê”, ông nhận định. “Mạng xã hội trở thành một buồng vọng âm. Mọi người chỉ thấy những gì họ muốn thấy”.

Câu hỏi đặt ra là làm thế nào để đảo ngược nhận thức sai lệch này?

Vào năm 2023, quận Adachi và Cơ quan Tái thiết Đô thị đã khai trương quán cà phê mới có tên Mintopo. Quán đóng vai trò như không gian giao lưu, nhằm cải thiện hình ảnh khu vực và tăng cường kết nối xã hội.

Dự án hướng đến việc mời cư dân cùng tham gia định hình cộng đồng của chính họ thông qua các hội thảo, sự kiện và không gian chung, đồng thời từng bước cải thiện hình ảnh của khu vực.

“Trên truyền hình, Adachi thường bị khắc họa là không an toàn”, Ai Hanajima, người phụ trách vận hành Mintopo, chia sẻ. “Nhưng khi sống ở đây rồi, tôi thấy nó chẳng khác gì những nơi khác - thỉnh thoảng bạn sẽ gặp phải người kỳ lạ, nhưng ở đâu cũng vậy”.

“Xét cho cùng, đây là một nơi sống khá thoải mái và tiện lợi”, cô nói.