Phần thịt và vỏ của quả cà phê được ủ mục để làm phân bón cho chính cây cà phê. Ảnh minh họa: T.C.

Người ta thường nói cà phê là loại cây trồng khiến đất đai cạn kiệt dưỡng chất kinh khủng nhất nhưng sự bạc màu do trồng cà phê là hậu quả của những điều kiện đặc biệt của việc vận hành nền công nghiệp này chứ không phải vì đặc tính của chính cà phê.

Có bổ sung bao nhiêu phân bón nhân tạo cũng không bằng giữ lại lớp đất bề mặt giàu dưỡng chất tự nhiên bằng biện pháp bổ trợ là ngăn chặn hiệu quả sự xói mòn; tuy nhiên, việc bón phân hợp lý là điều cực kỳ có lợi, thậm chí cần thiết trong hầu hết mọi trường hợp sau một hoặc hai năm canh tác.

Nhưng ta không thể nào đặt ra quy tắc cứng nhắc cho việc bón phân, điều tốt nhất ta làm được là chỉ ra những thành phần hóa học cần thiết cho đất trồng cà phê, các chất nhân tạo phù hợp nhất để thay thế chúng và phương pháp tốt nhất để bổ sung những chất này.

Có vẻ như loại đất tốt nhất để trồng cà phê chứa khoảng 15% sắt và nhôm oxit, sắt nếu là dạng oxit sắt đỏ có thể tăng tỷ lệ lên 20% hay thậm chí là 30%, vì chất này hấp thụ rất tốt các thành phần dinh dưỡng trong phân bón, nhưng nhôm oxit thì không nên vượt quá 10%.

Vôi sống cũng rất cần thiết và cần bổ sung thêm nếu đất thiếu chất này; điểm này thường xuyên bị lơ là khi chủ đồn điền chỉ lo cung cấp chất kích thích sinh trưởng cho cây. Có thể xảy ra tình trạng chất hữu cơ chiếm tỉ lệ quá cao, nó chỉ nên đóng góp khoảng 0,2 - 0,3% ni-tơ thôi.

Do đó, loại phân bón trung bình tốt nhất để cung cấp ni-tơ và ka-li cho đất là phân hoai mục nhưng nếu thường xuyên bón loại phân này thì nên dùng kèm theo một chút vôi, trừ khi đất đã giàu thành phần này sẵn rồi, vì nếu không có vôi thì cây sẽ không nhận được đầy đủ lợi ích từ các nguồn ni-tơ, thế nhưng cần thận trọng khi sử dụng vôi ở vùng có khí hậu nhiệt đới.

Thịt quả cà phê ủ hoai mục cũng là một loại phân bón hữu ích nhưng nó chỉ hiệu quả bằng một nửa so với phân ủ và lại còn tốn kém hơn vì cần được che kín trong quá trình sản xuất. Loại này tốt nhất là nên trộn với phân ủ, nếu không được thì trộn với vôi vì nếu dùng riêng lẻ thì không có ích lợi nhiều cho lắm. Đây cũng là một phương tiện rất tốt để tạo nên phân bón đậm đặc.

Hầu hết mọi mảnh đất trồng cà phê đều cần liên tục bổ sung axit phosphoric và vôi, những chất vốn không thể được cung cấp chỉ với phân ủ, các thành phần này tốt nhất nên được bổ sung dưới dạng xương hấp và nghiền ra hoặc superphosphate (super lân) đậm đặc chứa từ 40 đến 45% vôi phosphate.

Phân đạm kích thích sinh trưởng mạnh nên chỉ khiến cho đất cạn kiệt sớm, do đó bổ sung xương vào phân sẽ rất có lợi. Phân ủ từ thịt cà phê và bã hạt ép dầu cũng là những loại phân đạm hữu ích nhưng cần phải kèm theo phân lân và vôi.

Phân kali thì hiếm khi cần được bón trực tiếp nhưng rất có lợi sau những đợt cây bị bệnh lá tấn công, còn magie có có vẻ là thành phần cần thiết trong đất trồng cà phê, với tỉ lệ từ 0,5 đến 2% nhưng khi thiếu, có thể dùng dolomite thay thế.

Mục tiêu lớn nhất của việc bón phân là để cung cấp tất cả thành phần cần thiết ở dạng hòa tan, nhưng với cà phê, tốt hơn là bón phân đạm ở dạng không hòa tan (như phân ủ từ phân động vật, bã hạt và cá) thay vì dạng hòa tan (như phân chim, natri nitrat hay đạm 1 lá).

Với phân lân, tốt nhất nên bón dưới dạng xương động vật khi cần hiệu quả lâu dài nhưng phân super lân chất lượng cao bao giờ cũng tốt hơn để cho hiệu quả tức thời như trong trường hợp cây bị bệnh về lá.