Lý do khiến liên tiếp người bị rắn độc cắn nguy kịch

Anh P.V.Đ. (37 tuổi) được đưa vào viện trong tình trạng nguy kịch sau một tai nạn xảy ra ngay giữa vườn điều. Trong lúc làm việc, anh vô tình giẫm phải một con rắn chàm quạp nằm lẫn trong lớp lá khô. Màu sắc ngụy trang khiến con vật gần như “biến mất”, cho đến khi nó bất ngờ tung cú đớp chỉ trong tích tắc. Khi nhập viện, chân phải của bệnh nhân sưng nề nhanh, đau dữ dội, kèm rối loạn đông máu.

Một trường hợp khác là bệnh nhân T.V.N. (Phú Thọ), người có trang trại nuôi hàng nghìn con rắn. Trong lúc cho ăn, ông không may bị cắn vào mu bàn chân. Ban đầu chỉ là đau và sưng tại chỗ, nhưng tình trạng nhanh chóng lan rộng lên cẳng chân. Khi nhập viện, vùng bị cắn đã xuất hiện hoại tử. Bệnh nhân được xử trí khẩn cấp, sử dụng 30 lọ huyết thanh kháng nọc rắn, tiêm phòng uốn ván và dùng kháng sinh để kiểm soát nhiễm trùng.

Vào mùa sinh sản, rắn không còn lặng lẽ ẩn mình như thường lệ mà trở nên nhạy cảm và dễ phản ứng hơn với mọi tác động xung quanh. Theo TS.BS Hà Thị Bích Vân, Trưởng khoa Hồi sức tích cực - Chống độc, Bệnh viện Đa khoa tỉnh Phú Thọ, đây cũng là thời điểm nguy cơ rắn cắn tăng lên khi chúng sẵn sàng phản ứng nếu cảm thấy bị đe dọa.

Vết rắn cắn trên tay người bệnh. Ảnh: Bệnh viện Nhân dân 115.

Mùa rắn nhạy cảm nhất

Rắn vốn không phải loài “hung dữ” như nhiều người vẫn nghĩ. Phần lớn thời gian, chúng chọn cách lẩn tránh, ẩn mình và chỉ phản ứng khi bị dồn ép. Nhưng khi bước vào mùa sinh sản, nhịp sinh học của rắn thay đổi rõ rệt, kéo theo những biến chuyển trong hành vi khiến chúng trở nên nhạy cảm và dễ phản ứng hơn với môi trường xung quanh.

Theo Snake Plash, đằng sau sự thay đổi này là tác động của hormone. Ở rắn đực, nồng độ testosterone tăng mạnh khi mùa sinh sản đến gần, kích hoạt bản năng tìm bạn tình và bảo vệ lãnh thổ. Những con rắn vốn khá im lặng trong phần lớn thời gian có thể bắt đầu di chuyển nhiều hơn, phản ứng nhanh hơn và sẵn sàng xua đuổi bất kỳ yếu tố nào bị xem là cản trở.

Với rắn cái, đặc biệt trong giai đoạn mang trứng hoặc mang thai, bản năng bảo vệ cũng được đẩy lên cao, khiến chúng ít né tránh hơn và dễ phản ứng khi cảm thấy bị đe dọa.

Các chuyên gia lấy nọc độc rắn. Ảnh: Rattlesnake Venom.

Song song với biến đổi sinh lý là sự thay đổi về không gian hoạt động. Vào mùa sinh sản, rắn không còn thu mình trong những khu vực quen thuộc mà mở rộng phạm vi di chuyển để tìm bạn tình.

Rắn đực thường xuyên tuần tra, đánh dấu lãnh thổ và lần theo mùi hương do rắn cắn tiết ra. Việc di chuyển nhiều hơn cũng đồng nghĩa với việc chúng dễ xuất hiện ở gần khu dân cư, vườn tược hoặc lối đi, làm tăng nguy cơ chạm trán và tai nạn do rắn cắn.

Sự cạnh tranh giữa các cá thể cũng trở nên rõ rệt hơn, với những cuộc đối đầu trực diện, nơi chúng quấn siết, ghìm nhau xuống đất để giành ưu thế. Những loài như rắn chuông hay rắn hổ mang chúa đặc biệt nhạy cảm trong giai đoạn này, khi lãnh thổ sinh sản trở thành yếu tố cần được bảo vệ.

Khi hoạt động nhiều hơn và ít né tránh hơn, khả năng rắn chạm trán con người cũng tăng lên. Trong bối cảnh đó, một chuyển động bất ngờ, một bước chân vô tình hay đơn giản là sự xuất hiện quá gần đều có thể khiến rắn phản ứng theo bản năng phòng vệ. Không phải vì chúng chủ động tấn công mà vì cơ thể đang ở trạng thái ưu tiên sinh tồn và sinh sản, khiến mọi kích thích từ bên ngoài đều dễ bị xem là mối đe dọa.

Con người thường "chạm trán" với những loài rắn nào?

Trên thế giới có khoảng 3.900 loài rắn, trong đó hơn 650 loài mang nọc độc. Ở Việt Nam, những loài rắn nguy hiểm có thể xuất hiện ngay trong vườn nhà, bờ ruộng hay những lối đi quen thuộc.

Trong số đó, rắn hổ mang là cái tên thường được nhắc đến đầu tiên. Nọc của chúng tác động trực tiếp lên hệ thần kinh, khiến cơ thể nhanh chóng suy yếu, từ sụp mi, nói khó đến liệt cơ hô hấp. Diễn tiến có thể nhanh và âm thầm, đòi hỏi xử trí kịp thời nếu không muốn đối mặt với nguy cơ tử vong.

Rắn chàm quạp cũng là loài thường xuyên được gặp. Chúng thường nằm im dưới lớp lá khô, chỉ đợi một bước chân vô tình. Theo Thailand Snakes, khi tai nạn xảy ra, nọc độc bắt đầu phá vỡ thành mạch, gây rối loạn đông máu và hoại tử mô. Vùng bị cắn sưng nhanh, đau dữ dội và có thể lan rộng chỉ trong vài giờ.

Rắn lục đuôi đỏ là loài thường gây ra các ca tai nạn do rắn cắn. Ảnh: Flicrk.

Cũng xuất hiện nhiều ở khu vực dân cư là rắn lục đuôi đỏ. Đây là loài rắn nhỏ nhưng không kém phần nguy hiểm.

Theo nghiên cứu của nhóm bác sĩ Bệnh viện Bạch Mai công bố trên cơ sở dữ liệu Viện Y tế Quốc gia Mỹ (NIH), nọc của chúng chứa nhiều thành phần độc phức tạp, có thể gây xuất huyết, rối loạn đông máu và trong những trường hợp nặng còn ảnh hưởng đến tim, thận. Điều đáng nói là vết cắn ban đầu đôi khi không quá ồ ạt, khiến người bị chủ quan cho đến khi triệu chứng trở nên rõ rệt.

Khi xảy ra tai nạn rắn cắn, điều quan trọng nhất là giữ bình tĩnh và xử trí đúng cách. Người xung quanh cần theo dõi các dấu hiệu như đau, sưng, chảy máu, hoại tử hoặc tán huyết. Không nên garô, rạch vết thương hay hút nọc, vì những biện pháp này có thể làm tình trạng nặng hơn, tăng nguy cơ hoại tử và mất máu. Thay vào đó, nên băng ép nhẹ, rửa sạch vết thương và nhanh chóng đưa nạn nhân đến cơ sở y tế gần nhất để được xử trí kịp thời.

Một số lưu ý khi sơ cứu:

• Không băng bó quá chặt vì có thể làm hoại tử chi bị cắn.
• Không trích, rạch, châm hoặc chọc vào vết thương để tránh nhiễm trùng.
• Không dùng lá cây, đá lạnh hoặc các bài thuốc dân gian vì có thể làm chậm trễ việc điều trị chuyên khoa.
• Không cố bắt hoặc giết rắn; nếu rắn bị giết, cần mang xác rắn đến bệnh viện để giúp xác định loài, nhưng phải cẩn thận vì ngay cả đầu rắn đã chết vẫn có thể cắn.