Trong nhiều thập kỷ, cố Đại giáo chủ Ali Khamenei là giọng nói hiện diện khắp nơi trong quá trình ra quyết định của Iran. Hầu như không một tuần nào trôi qua mà thiếu vắng bài phát biểu, phán quyết hay sự can thiệp đúng lúc của ông.
Suốt thời kỳ đàm phán hạt nhân Tehran thời Obama, ông luôn hiện diện nổi bật, đôi khi còn gây khó dễ cho chính các nhà ngoại giao của mình.
Tuy nhiên, cục diện đã thay đổi hoàn toàn sau khi ông bị ám sát, theo đó là việc bổ nhiệm chóng vánh con trai ông, Ali Mojtaba, lên kế vị.
 |
| Đồ họa: The Times and Sunday Times. |
Đến nay, người dân Iran vẫn chưa từng nhìn thấy hay nghe thấy tiếng của nhà lãnh đạo mới. Thông điệp đầu tiên được cho là của ông được một phát thanh viên truyền hình nhà nước đọc lại trên nền một bức ảnh tĩnh.
Mê cung quyền lực
Vai trò thực sự của Khamenei "con" hiện là một dấu hỏi lớn: Liệu ông có đang trực tiếp điều hành, đặt ra các giới hạn đàm phán, hay vị trí lãnh tụ tối cao về mặt chức năng đang bị bỏ trống?
Theo giới quan sát quốc tế, quyền lực tại Iran không định hình theo một khối duy nhất mà luân chuyển linh hoạt giữa giới giáo sĩ, các chỉ huy quân sự và giới tinh hoa chính trị.
Chính quyền Iran sẽ tiếp tục khẳng định sự nhất quán về bản chất bất chấp những thay đổi về nhân sự đại diện. Trong mê cung quyền lực đó, có 8 gương mặt then chốt thuộc khối chính trị, quân sự và ngoại giao. Dù đang xuất hiện công khai hay điều phối từ hậu trường, họ chính là những kiến trúc sư sẽ vẽ lại tương lai quan hệ Mỹ - Iran.
 |
| Đồ họa: The Times and Sunday Times. |
Hiện tại, bộ máy quyền lực của Iran được vận hành dựa trên ba trụ cột chính: Chính phủ chính thức do Tổng thống Masoud Pezeshkian đứng đầu, với Ngoại trưởng Abbas Araghchi là gương mặt đại diện trên chính trường quốc tế.
Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo (IRGC) là trụ cột quân sự nắm giữ quyền lực áp đảo. IRGC chi phối chính sách đối ngoại thông qua lực lượng quốc tế Quds, kiểm soát an ninh nội bộ qua nhánh cảnh sát Basij, và ảnh hưởng sâu rộng đến chính sách quốc gia nhờ các lợi ích thương mại khổng lồ trong các ngành kinh tế trọng yếu.
Mạng lưới quan chức cấp cao phi chính thức đóng vai trò trung gian điều phối giữa chính phủ và lãnh đạo Tối cao. Trước ngày 28/2, thủ lĩnh không chính thức của mạng lưới này là Ali Larijani, người đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia.
Sau khi ông Larijani tử nạn, ông Mohammad Bagher Ghalibaf - Chủ tịch Quốc hội và là một chính trị gia kỳ cựu - dường như đã trở thành người thay thế trong vai trò phát ngôn viên công khai quyền lực nhất của chế độ.
Ban lãnh đạo mới của Iran đã cho thấy khả năng duy trì sự ổn định của hệ thống chỉ huy sau những tuần đầu của cuộc xung đột. Các đợt bổ nhiệm gần đây phản ánh xu hướng ưu tiên những nhân vật có kinh nghiệm thực chiến và quan điểm kiên định:
Mohammad Bagher Zolghadr (Tân Giám đốc An ninh Quốc gia): Một cựu chỉ huy IRGC với kinh nghiệm dày dạn trong các hoạt động vũ trang. Ông được đánh giá là nhân vật có tầm ảnh hưởng quan trọng trong việc giám sát và điều phối các quyết định trong các cuộc đàm phán với Mỹ.
Ahmad Vahidi (Tân Tổng tư lệnh IRGC): Ông từng giữ chức Bộ trưởng Nội vụ và là người trực tiếp điều hành các biện pháp đảm bảo an ninh trong nước trước các làn sóng phản kháng vào năm 2022. Ông hiện đảm nhận vai trò lãnh đạo cao nhất của lực lượng vệ binh.
Mohsen Rezaie (Cố vấn quân sự): Một nhân vật kỳ cựu với quan điểm đối ngoại cứng rắn. Ông từng tuyên bố rằng các hành động đáp trả của Iran trong tương lai sẽ mang tính răn đe mạnh mẽ hơn nhằm bảo vệ lợi ích quốc gia trước các áp lực từ bên ngoài.
Ai có thẩm quyền quyết định?
Sự bế tắc tại cuộc đàm phán Islamabad tuần trước là minh chứng rõ nhất cho cơ chế ra quyết định phức tạp này. Dù Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf đã dẫn đầu phái đoàn 71 người đối thoại xuyên đêm suốt 21 giờ, kết quả vẫn là một con số không tròn trĩnh.
Phó Tổng thống Mỹ JD Vance nhận định: Phái đoàn Iran thiếu thẩm quyền quyết định cuối cùng. Họ buộc phải lùi bước để xin ý kiến từ "trung tâm quyền lực" thực sự tại Tehran.
 |
| Xuất hiện nhiều đồn đoán về việc ông Khamenei đang ở đâu, còn sống hay đã chết. Ảnh: Reuters. |
Theo The Times, hiện vẫn tồn tại những nghi vấn về vai trò điều hành thực tế của ông Khamenei. Tình báo Mỹ và Israel đưa ra những nhận định trái chiều. Một số cho rằng ông đã mất khả năng điều hành sau cuộc không kích ngày 28/2 khiến cha mình tử vong. Số khác lại khẳng định ông vẫn đang kiểm soát chặt chẽ tiến trình đàm phán.
Hôm 16/4, Thứ trưởng Ngoại giao Iran Saeed Khatibzadeh khẳng định với hãng tin ISNA rằng lãnh tụ tối cao đang ở trong "tình trạng sức khỏe hoàn hảo" và "kiểm soát hoàn toàn tình hình".
Ông Khatibzadeh cũng cho biết lãnh tụ Khamenei "đang ở văn phòng làm việc", trong bối cảnh các cuộc không kích của Israel và Mỹ tạm thời chấm dứt theo thỏa thuận ngừng bắn.
Ngày 17/4, nhà lãnh đạo Iran tuyên bố mở cửa trở lại tuyến hàng hải huyết mạch Hormuz sau giai đoạn bị phong tỏa.
Tuyên bố này củng cố giả thuyết rằng quyền quyết định tối thượng tại Tehran hiện có thể vẫn tập trung nơi Lãnh tụ Tối cao, hoặc đang được điều phối bởi một nhóm quyền lực ẩn danh nắm giữ thực quyền sau hậu trường.
      |
Những nhân vật quan trọng trong bộ máy hiện nay của Iran. Ảnh: NCRI, AA, Reuters, Al Jazeera. |
Tuyên bố của ông Trump và thực tế chiến trường
Trong cuộc phỏng vấn với Fox Business phát sóng hôm thứ Tư, khi đề cập đến ban lãnh đạo mới của Iran, ông Trump nhận định: "Đó là một chế độ mới. Thành thực mà nói, họ khá thực tế. So với trước đây, họ thực sự rất biết điều".
Tuy nhiên, giới phân tích cho rằng đây là nỗ lực đánh bóng thành tựu "thay đổi chế độ" của ông. Thực tế, 40 ngày oanh kích của Mỹ và Israel không làm suy yếu mà còn củng cố quyền lực cho phe cứng rắn và giới quân sự Iran. Dù chịu tổn thất nặng nề, Tehran vẫn chứng minh khả năng gây hỗn loạn thương mại toàn cầu và đẩy giá xăng tại Mỹ tăng vọt.
“Nếu nói một cách rộng lượng nhất, đây chỉ là một cuộc thay đổi nhân sự lãnh đạo”, Behnam Ben Taleblu, Giám đốc chương trình Iran tại Quỹ Bảo vệ các nền Dân chủ (FDD) - một tổ chức tư vấn có quan điểm diều hâu tại Washington - nhận định. “Việc những người ủng hộ xung đột mô tả đây là một bước ngoặt tích cực là chưa chính xác”.
Bất chấp những ẩn số quanh vai trò của tân Lãnh tụ tối cao, nỗ lực đàm phán dựa trên quyền lợi tương xứng đang thắp lên hy vọng về một lối thoát ngoại giao thực chất. Việc hai bên chuyển hướng sang một bản ghi nhớ tạm thời không chỉ giúp duy trì sự ổn định ngắn hạn, mà còn có thể trở thành nền tảng quan trọng để phá vỡ bế tắc chiến lược, mở ra cơ hội cho một nền hòa bình bền vững hơn tại khu vực.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
