Làn sóng hoài nghi bủa vây ông Trump

Chỉ vài ngày trước, giới ngoại giao EU còn thì thầm bàn tán về một ngày nào đó trong tương lai họ phải nghĩ cách đối phó với Tổng thống Mỹ Donald Trump. Giờ đây, lời xì xào đã dừng lại.

Theo cách nhìn của EU, ông Trump đã “tống tiền” bằng lời đe dọa áp thuế để châu Âu nhượng bộ chủ quyền Greenland, dẫn tới một làn sóng phẫn nộ và làm thay đổi thế giới. Các Hội nghị thượng đỉnh khẩn cấp trước đây tập trung vào những rủi ro hiện hữu với EU, như khủng hoảng khu vực đồng euro, Brexit, đại dịch Covid-19 và xung đột Nga - Ukraine. Tuần qua, 27 nhà lãnh đạo phải hủy lịch trình riêng để nhóm họp về mối đe dọa từ chính đồng minh Mỹ.

Theo Politico, liên minh xuyên Đại Tây Dương đang chuyển dịch từ nền tảng trật tự quốc tế vững chắc sang một thỏa thuận lỏng lẻo, nơi cả hai bên đều thiếu sự tin cậy lẫn nhau.

“Niềm tin luôn là nền tảng cho mối quan hệ giữa chúng tôi và Mỹ. Chúng tôi tôn trọng và chấp nhận Mỹ lãnh đạo. Tuy nhiên, chúng ta cần niềm tin trong chính trị và sự tôn trọng giữa tất cả đối tác, chứ không phải thống trị hay cưỡng ép”, Thủ tướng Ba Lan Donald Tusk nói.

Niềm tin sụp đổ

Nguyên nhân dẫn đến sự rạn nứt trong quan hệ xuyên Đại Tây Dương là việc tổng thống Mỹ tuyên bố áp thuế 10% với 8 quốc gia châu Âu phản đối yêu cầu sáp nhập Greenland.

Đó mới chỉ là khởi đầu. Ông Trump chỉ trích việc Thủ tướng Anh Keir Starmer trao trả quần đảo Chagos - nơi đặt một căn cứ không quân quan trọng - cho Mauritius, dù trước đó từng ủng hộ. Ông đe dọa áp thuế với rượu champagne của Pháp sau khi Tổng thống Emmanuel Macron từ chối sáng kiến ​​Hội đồng Hòa bình. Ông lên án thủ tướng Na Uy vì không được trao giải Nobel Hòa Bình. Sau cùng, ông cam kết không chiếm Greenland bằng vũ lực và hủy bỏ lệnh thuế quan với 8 nước châu Âu.

Ông Macron bị ông Trump tung tin nhắn riêng tư lên mạng xã hội. Ảnh: Reuters.

Mới đây, Bên lề Diễn đàn Kinh tế Thế giới (WEF), ông lại gây sóng gió khi tuyên bố trên Fox News rằng lực lượng NATO đã cố ý tránh xa tiền tuyến tại Afghanistan và khẳng định Mỹ chưa từng cần đến NATO. Phát ngôn này của ông ngay lập tức vấp phải sự chỉ trích gay gắt từ hàng loạt các lãnh đạo châu Âu. Nhằm xoa dịu làn sóng phản đối, ông lại bất ngờ đổi giọng ca ngợi binh sĩ Anh là "những chiến binh vĩ đại".

Với nhiều quan chức EU, ông Trump dường như là nhà lãnh đạo quá thất thường và khó đoán đến mức ông thậm chí không thể giữ lời hứa. Tuy nhiên, điều khiến giới chính trị Brussels thất vọng hơn cả là việc ông Trump công khai tin nhắn riêng tư lên mạng xã hội cho 11,6 triệu người theo dõi.

Ông Trump đã đăng ảnh chụp màn hình tin nhắn ông Macron đề nghị tổ chức họp G7 tại Paris và mời Nga tham dự bên lề. Tổng thư ký NATO Mark Rutte - người từng gọi ông Trump là “bố” - cũng bị tung tin nhắn, trong đó ông ca ngợi “những thành tựu đáng kinh ngạc” của tổng thống Mỹ và “rất mong được gặp ông”.

“Việc rò rỉ tin nhắn riêng là không thể chấp nhận được, tuyệt đối không được làm vậy. Sau chuyện này, không ai có thể tin tưởng ông ấy được nữa. Giới lãnh đạo có lẽ sẽ không nói với ông ấy bất cứ điều gì nữa. Tin nhắn là phương tiện liên lạc quan trọng vì nhanh chóng và không qua trung gian. Giờ đây mọi thứ sẽ phải trải qua nhiều tầng lớp rườm rà”, một nhà ngoại giao cấp cao chia sẻ.

Giới lãnh đạo châu Âu hiểu rõ giá trị của việc liên lạc trực tiếp qua điện thoại, khi nhiều người còn lập hẳn nhóm chat riêng để thảo luận về cách phản ứng với ông Trump. Nhà ngoại giao trên cho biết nhắn tin trực tiếp cho phép các bộ trưởng và quan chức ở mọi cấp độ phối hợp đưa ra giải pháp trước khi tuyên bố công khai.

“Nếu không tin tưởng thì không thể làm việc với nhau nữa”, người này nói.

Thế giới hậu Davos

Nhiều người lo ngại sự đổ vỡ lòng tin cá nhân giữa lãnh đạo châu Âu và ông Trump có thể dẫn tới những hậu quả nghiêm trọng.

Ví dụ với NATO. Về bản chất, liên minh quân sự là một lời hứa giữa các nước, khi các bên sẽ hỗ trợ nhau nếu một thành viên bị tấn công. Một khi lời hứa lung lay, sức mạnh răn đe của NATO sẽ bị suy yếu nghiêm trọng. Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen từng cảnh báo nếu ông Trump chiếm Greenland sẽ đặt dấu chấm hết cho NATO.

Khi được hỏi còn tin tưởng Mỹ không, bà Frederiksen trả lời nước đôi. “Chúng tôi đã hợp tác rất chặt chẽ với Mỹ trong nhiều năm. Nhưng chúng ta phải làm việc cùng nhau một cách tôn trọng mà không đe dọa lẫn nhau”, bà đáp.

Châu Âu giờ đối mặt với 2 nhiệm vụ: Tập trung trở lại vào các ưu tiên ngắn hạn là hòa bình ở Ukraine và giải quyết căng thẳng về Greenland, sau đó vạch ra chiến lược cho tương lai. Một lần nữa, vấn đề lòng tin là nền tảng cho cả hai nhiệm vụ.

Về Ukraine, lãnh đạo châu Âu đã giành vô số giờ thuyết phục Mỹ cung cấp an ninh hậu xung đột cho Ukraine. Khi Washington không còn là đồng minh uy tín của châu Âu, các quan chức hiện đặt câu hỏi về giá trị thực sự của những đảm bảo đó.

Ngoài ra, toàn bộ hệ thống quốc tế dường như đang tái cấu trúc.

Giữa những sườn núi phủ đầy tuyết của Davos ở Thụy Sĩ, giới tinh hoa kinh doanh và chính trị thế giới tụ họp mỗi năm để trau chuốt mạng lưới quan hệ, quảng bá sản phẩm, khoe khoang thành công và tiệc tùng.

Là thống đốc ngân hàng trung ương, ông Mark Carney là một trong những nhân vật quen thuộc của Davos. Với tư cách thủ tướng Canada, chính trị gia theo trường phái tự do ôn hòa này năm nay vừa có bài phát biểu gây sốc.

Thủ tướng Canada Mark Carney tại WEF Davos 2026. Ảnh: Reuters.

“Hôm nay, tôi sẽ nói về sự đổ vỡ trong trật tự thế giới, sự kết thúc của một câu chuyện dễ chịu, sự khởi đầu của một thực tế tàn khốc, nơi địa chính trị giữa các cường quốc không bị ràng buộc bởi bất kỳ quy tắc nào”, ông Carney nói trong bài phát biểu tại WEF Davos 2026.

“Trật tự dựa trên luật lệ đang phai nhạt”, ông nhấn mạnh, thay thế bằng một thế giới “cạnh tranh giữa các cường quốc” trong đó “kẻ mạnh làm những gì họ có thể, và kẻ yếu phải chịu đựng”.

“Trật tự cũ sẽ không quay trở lại. Chúng ta không nên tiếc nuối. Hoài niệm không phải là chiến lược”, ông nói thêm.

Ông Carney đã gây ấn tượng với các quan chức châu Âu. Ông thậm chí còn trích dẫn lời của Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb, người có ảnh hưởng rất lớn trong những tháng gần đây nhờ mối quan hệ với ông Trump trên sân golf.

Cuối cùng, ông Carney gửi thông điệp cho “những cường quốc tầm trung” như Canada. Ông lập luận họ có thể một mình phòng thủ chống lại một thế giới khắc nghiệt và vô luật lệ, hoặc xây dựng một điều gì đó “tốt đẹp hơn, mạnh mẽ hơn và công bằng hơn” thông qua hợp tác và đa dạng hóa các liên minh. Và Canada đang đi theo lựa chọn thứ 2.

Khi chuẩn bị cho Hội nghị thượng đỉnh khẩn cấp, châu Âu đã suy ngẫm về những câu hỏi tương tự. Một quan chức đã định hình thực tế mới là “thế giới hậu Davos”. “Giờ đây, lòng tin đã mất và sẽ không quay trở lại. Tôi cảm thấy thế giới, về cơ bản, đã thay đổi”, một người khác nói.

Chủ tịch Ủy ban châu Âu Ursula von der Leyen sẽ phải tìm cách thúc đẩy lục địa già hướng tới trạng thái “tự chủ chiến lược” như cách ông Macron gọi, một người chia sẻ.

Nhiệm vụ cấp bách nhất là tái định hình tương lai quốc phòng châu Âu không phụ thuộc vào NATO, một người khác nhận định. Hiện châu Âu có nhiều ý tưởng, như Hội đồng An ninh châu Âu với sự tham gia của Anh - một quốc gia không thuộc EU nhưng sở hữu vũ khí hạt nhân, hay xây dựng khẩn trương ngành công nghiệp máy bay không người lái và tăng cường phòng không.

Tuy nhiên, một số người lo ngại với sau khi ông Trump nhượng bộ và khủng hoảng Greenland sắp có lối thoát, giới lãnh đạo EU sẽ mất tập trung và lãng quên về nhu cầu thay đổi.

Những cân nhắc chính trị trong nước chắc chắn khiến các quốc gia khó cam kết tài trợ cho dự án quốc phòng chung của EU. Khi chủ nghĩa dân túy cực hữu ngày càng lan rộng ở các nền kinh tế lớn như Pháp, Anh và Đức, việc thuyết phục cử tri ủng hộ "nhiều hơn nữa châu Âu" trở nên khó khăn hơn bao giờ hết.

Ngay cả khi NATO gặp rắc rối, chính phủ các nước cũng vất vả lôi kéo người dân tán thành một đội quân chung châu Âu. Do đó, dù biết mình không thể tin tưởng Mỹ, nhiều người lại thiếu lòng tin từ cử tri để hành động.