Châu Âu cảnh giác Mỹ 'quay xe'

Tổng thống Mỹ Donald Trump nói chuyện với phóng viên tại Davos. Ảnh: Reuters.

Tổng thống Mỹ Donald Trump ngày 22/1 cho biết ông đã đảm bảo quyền tiếp cận hoàn toàn và vĩnh viễn với Greenland trong một thỏa thuận với NATO. Thông tin về thỏa thuận khung xuất hiện khi ông Trump rút lại tuyên bố áp thuế 8 nước châu Âu và loại trừ khả năng chiếm Greenland bằng vũ lực.

Việc ông Trump thay đổi lập trường đã đẩy thị trường châu Âu phục hồi và đưa các chỉ số chính của Phố Wall trở lại gần mức cao kỷ lục. Tuy nhiên, diễn biến những ngày vừa qua cũng đặt câu hỏi về rạn nứt mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương và niềm tin vào thị trường Mỹ.

Chi tiết về thỏa thuận vẫn chưa rõ ràng. Đan Mạch khẳng định chủ quyền với Greenland là không cần bàn cãi. Kaja Kallas - Cao ủy phụ trách chính sách đối ngoại của EU - cho biết quan hệ của khối với Mỹ đã chịu một cú sốc lớn trong tuần qua, khi giới lãnh đạo EU nhóm họp khẩn cấp.

Nhà lãnh đạo Greenland Jens-Frederik Nielsen hoan nghênh nước đi của Mỹ, song cho biết ông vẫn chưa nắm rõ nhiều khía cạnh. “Tôi không biết trong thỏa thuận hay hợp đồng đó có điều khoản gì liên quan tới Greenland. Chúng tôi sẵn sàng thảo luận và đàm phán thiết lập quan hệ đối tác bền chặt hơn, nhưng chủ quyền là lằn ranh đỏ”, ông chia sẻ.

Thỏa thuận nghe "quen quen"

Phát biểu với các phóng viên trên Không lực Một trên đường trở về Mỹ từ Davos, ông Trump cho biết đang đàm phán thỏa thuận mới, trong đó Mỹ sẽ nhận nhiều điều khoản “hào phóng hơn rất nhiều”. Ông cũng né tránh những câu hỏi về chủ quyền Greenland, nhấn mạnh “chúng ta phải có khả năng làm chính xác những gì chúng ta muốn làm".

Trước đó, ông Trump nói thỏa thuận này về cơ bản mang lại "quyền tiếp cận toàn diện" và “không có giới hạn” cho Mỹ.

Một nguồn tin tiết lộ tại Davos, Tổng thư ký NATO Mark Rutte và ông Trump đã nhất trí về các cuộc đàm phán tiếp theo cập nhập Hiệp ước năm 1951 giữa Mỹ, Đan Mạch và Greenland. Nguồn tin cho biết thêm khuôn khổ mới cũng kêu gọi cấm đầu tư của Trung Quốc và Nga vào Greenland.

Bên cạnh đó, ông Trump có nhắc tới mong muốn về hệ thống phòng thủ tên lửa Golden Dome và quyền tiếp cận các khoáng sản quan trọng, đồng thời ngăn chặn “tham vọng” của Nga và Trung Quốc ở Bắc Cực. Tuy nhiên, ông Rutte cho biết chủ đề khai thác khoáng sản không xuất hiện trong cuộc gặp giữa hai nhà lãnh đạo.

Căn cứ Không gian Pituffik (trước đây là Căn cứ Không quân Thule) ở Greenland. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, CNN cho rằng những gì công khai cho thấy thỏa thuận mới phần lớn không có gì mới lạ so với Hiệp ước năm 1951. Hiệp ước năm 1951 đã cho phép Mỹ duy trì hiện diện quân sự vĩnh viễn tại Greenland.

Miễn không vi phạm chủ quyền Đan Mạch, Mỹ được phép cải thiện và phát triển khu vực phòng thủ, lắp đặt và bảo trì thiết bị, bố trí nhân sự, cung cấp an ninh, có bưu điện và cửa hàng tiếp tế, kiểm soát ra vào và hoạt động của tàu thuyền và máy bay. Mỹ cũng được phép tự do đi lại giữa các khu vực phòng thủ. Thậm chí, thỏa thuận yêu cầu luật pháp Đan Mạch không được ngăn những nhân viên chủ chốt và gia đình họ tới những khu vực này.

Có khả năng thỏa thuận mới sẽ cho Mỹ nhiều quyền tự do hơn nữa. Tuy nhiên, phạm vi hiện tại đã rất rộng. Với những chi tiết còn lại, CNN cho rằng chưa rõ có vấn đề nào châu Âu không sẵn sàng thương lượng, tới mức Mỹ phải đe dọa dùng vũ lực và leo thang thuế quan như những ngày vừa qua.

Thay đổi mãi mãi

Thủ tướng Đan Mạch Mette Frederiksen cho biết hiện nước này chưa đàm phán với NATO liên quan tới chủ quyền Greenland. “Tình hình vẫn còn khó khăn và nghiêm trọng, nhưng đã có tiến triển khi chúng ta đưa mọi thứ vào đúng vị trí cần thiết. Cụ thể hơn, chúng ta có thể thảo luận về cách thức thúc đẩy an ninh chung ở khu vực Bắc Cực”, bà nói.

Phát biểu trước thềm Hội nghị thượng đỉnh khẩn cấp EU, bà Frederiksen kêu gọi “sự hiện diện thường trực của NATO tại khu vực Bắc Cực, bao gồm cả xung quanh Greenland".

Ông Rutte và ông Trump trong cuộc họp ngày 21/1. Ảnh: Reuters.

Liên minh NATO có lịch sử 77 năm, từ đó cấu trúc an ninh Mỹ - châu Âu đã gắn bó chặt chẽ. Bà Dovilė Šakalienė, cựu Bộ trưởng quốc phòng Latvia, cho biết hai bên liên kết chặt tới mức mọi sự chia tách "giống tách rời cặp song sinh dính liền, với khả năng chắc chắn cả hai sẽ thiệt mạng".

“Châu Âu chưa sẵn sàng tự đứng vững. Sẽ mất ít nhất 5-10 năm nữa cho đến khi chúng ta đạt được trình độ tương đương Mỹ”, bà chia sẻ.

Tổng thống Phần Lan Alexander Stubb nói thêm “việc Mỹ ở lại NATO là vì lợi ích thiết yếu của chính họ”, mặc dù thừa nhận Mỹ gánh vác “phần lớn trách nhiệm quốc phòng của NATO”.

Ông tin rằng căng thẳng bắt nguồn từ những cách tiếp cận khác nhau với các vấn đề thế giới. Châu Âu ưa chuộng “chủ nghĩa đa phương, trật tự thế giới tự do, các thể chế quốc tế”, trong khi Mỹ nghiêng về “đa cực, các thỏa thuận, giao dịch và phạm vi lợi ích”, ông nhận xét.

Về kinh tế, Chủ tịch Nghị viện châu Âu cho biết Liên minh châu Âu có khả năng nối lại đàm phán thỏa thuận thương mại với Mỹ sau khi ông Trump rút lại tuyên bố áp thuế.

Tuy nhiên, các nhà ngoại giao chia sẻ EU sẽ tái xem xét quan hệ với Mỹ vì vụ việc Greenland đã làm lung lay nghiêm trọng niềm tin vào mối quan hệ xuyên Đại Tây Dương. Theo nhiều nguồn tin, các nước vẫn cảnh giác với kịch bản ông Trump lại thay đổi ý kiến.

Trong khi đó, theo CNN, các quan chức châu Âu cho rằng lập trường của ông Trump đã thay đổi vĩnh viễn liên minh xuyên Đại Tây Dương.

Một nhà ngoại giao châu Âu giấu tên mô tả tuần qua là "một cơn lốc những điều phi lý làm tổn hại quan hệ xuyên Đại Tây Dương, xao nhãng sự chú ý khỏi Ukraine và khiến đối thủ rất vui mừng". Đồng nhận định, ông Kallas nói “những bất đồng giữa các đồng minh, như giữa châu Âu và Mỹ, chỉ có lợi cho đối thủ của chúng ta, những người đang quan sát và tận hưởng cảnh tượng đó".

Cư dân tại thủ phủ Nuuk của Greenland cũng cẩn trọng.

“Mọi chuyện rối rắm quá. Một giờ trước, chúng tôi gần như đứng trên miệng hố chiến tranh. Một giờ sau, mọi chuyện lại tốt đẹp và êm đềm. Tôi khó tưởng tượng nổi mọi người sẽ gây dựng được thứ gì trên nền tảng đó”, cư dân Jesper Muller chia sẻ.