'Khoảng lặng' cục bộ hiếm hoi giữa xung đột Nga-Ukraine giúp tránh thảm hoạ hạt nhân

Vụ cháy tại Nhà máy Điện Hạt nhân Zaporizhzhia hiện do Liên bang Nga chiếm giữ vào ngày 11/8/2024. Ảnh chụp màn hình: Tổng thống Volodymyr Zelensky/Telegram

Báo The Kyiv Post của Ukraine chiều 31/12, theo giờ địa phương, cho biết một thỏa thuận ngừng bắn kéo dài một ngày hiếm hoi giữa Liên bang Nga và Lực lượng vũ trang Ukraine (AFU) tại khu vực Zaporizhzhia đã diễn ra đúng kế hoạch và cho phép các đội bảo trì sửa chữa những đường dây điện then chốt, vốn có vai trò sống còn trong việc kiểm soát hoạt động hạt nhân tại nhà máy điện nguyên tử lớn nhất châu Âu.

Việc tạm ngừng giao tranh tại chỗ, do các đại diện của Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế (IAEA) tổ chức và được thông báo hôm thứ Hai (29/12), đã cho phép tái kết nối Nhà máy Điện hạt nhân Zaporizhzhia (ZNPP), hiện do Liên bang Nga kiểm soát, với các nguồn điện bên ngoài. Nhờ đó, việc vận hành liên tục các thiết bị làm mát nhiên liệu hạt nhân tại cơ sở này lại trở nên khả thi.

Pháo kích cùng với khả năng bị tấn công bằng thiết bị bay không người lái (UAV) vào giữa tháng 12 đã làm đứt các đường dây truyền tải điện cao thế nối trạm biến áp của nhà máy với Nhà máy Nhiệt điện Zaporizhzhia gần đó, buộc nhà máy phải vận hành các bơm làm mát bằng máy phát điện chạy bằng dầu diesel thay vì sử dụng điện lưới từ bên ngoài.

Các lò phản ứng của Nhà máy Nhiệt điện Zaporizhzhia đã ngừng hoạt động hơn ba năm, nhưng nhiên liệu hạt nhân bên trong vẫn ở trạng thái hoạt động danh nghĩa. Về mặt lý thuyết, nếu các bơm làm mát phải ngừng trong nhiều tuần hoặc lâu hơn, sẽ xuất hiện nguy cơ phản ứng hạt nhân của nhiên liệu tăng tốc một cách khó lường, hoặc trong kịch bản xấu nhất là vượt tầm kiểm soát, tương tự thảm họa Chornobyl năm 1986.

Các công nhân đã tận dụng “khoảng lặng” do Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế tạo ra để tiến hành sửa chữa khẩn cấp các đường dây truyền tải điện bị hư hại. Đến tối 29/12, theo thông cáo của Nhà máy Nhiệt điện Zaporizhzhia phát đi hôm thứ Ba (30/12), nhà máy đã có nguồn điện bên ngoài ổn định liên tục và không cần sử dụng các máy phát điện tại chỗ.

Thông cáo cho biết toàn bộ công việc được thực hiện dưới sự giám sát của các thanh tra Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế.

Trước đó, các nhóm Cơ quan Năng lượng Nguyên tử Quốc tế từng làm trung gian cho những thỏa thuận ngừng bắn ngắn hạn tương tự vào các tháng 10 và 11/2025 để phục vụ công tác sửa chữa.

Bị các lực lượng của Liên bang Nga kiểm soát từ những ngày đầu của cuộc xung đột Nga–Ukraine vào tháng 2/2022, Nhà máy Nhiệt điện Zaporizhzhia với sáu lò phản ứng là điểm tranh chấp lớn giữa Kyiv và Moskva, khi cả hai bên đều khẳng định cần phải kiểm soát cơ sở sản xuất năng lượng lớn nhất châu Âu này trước khi bất kỳ thỏa thuận hòa bình toàn diện nào được thông qua.

Hai phía đã nhiều lần cáo buộc lẫn nhau nhắm mục tiêu vào nhà máy hoặc khu vực xung quanh nhằm gieo rắc nỗi sợ hãi về một tai nạn hạt nhân và nguy cơ phóng xạ đối với các quốc gia láng giềng của Ukraine. Phía Ukraine còn cáo buộc Liên bang Nga thay thế các nhà khoa học hạt nhân nội bộ am hiểu nhà máy bằng các kỹ thuật viên Liên bang Nga không quen thuộc với cơ sở này, đồng thời che giấu quân nhân bên trong khuôn viên nhà máy.

Ông Alexey Likhachev, Tổng giám đốc Tập đoàn năng lượng nguyên tử quốc gia Nga Rosatom, phát biểu với các phóng viên Liên bang Nga vào tháng 11 rằng nhà máy “thuộc về Liên bang Nga” và được vận hành theo các tiêu chuẩn của Rosatom, đồng thời khẳng định không có quân nhân nào hiện diện tại cơ sở.

Cơ sở này đã được cấp đầy đủ giấy phép như một tài sản sản xuất điện của Rosatom vào cuối năm 2025, tuy nhiên cho đến nay, cả Ukraine lẫn Liên bang Nga đều chưa đưa ra dự báo chính thức về thời điểm nhà máy có thể thực sự phát điện trở lại cho người tiêu dùng.