Tác phẩm ra đời trong bối cảnh Chiến tranh thế giới thứ hai, được phát triển từ ba bài giảng mà C. S. Lewis trình bày tại Đại học Durham năm 1943. Từ những vấn đề tưởng như nhỏ trong giáo dục, ông mở rộng thành một lập luận sâu sắc về đạo đức, hệ giá trị và tương lai của con người.
 |
| Bản tiếng Việt sách Triệt tiêu Con Người do First News - Trí Việt thực hiện. Ảnh: HQ. |
Từ một cuốn sách giáo khoa đến câu hỏi về nền tảng giáo dục
C. S. Lewis được biết đến rộng rãi như một tiểu thuyết gia nổi tiếng trong thể loại văn học giả tưởng, tác giả của bộ truyện Biên niên sử Narnia (The Chronicles of Narnia). Tuy nhiên, bên cạnh sáng tác văn học, ông còn là một triết gia và nhà thần học Anh giáo.
Trong những năm chiến tranh, Lewis tham gia các chương trình phát thanh về tôn giáo trên đài BBC tại London, thành phố thường xuyên hứng chịu các đợt ném bom. Chính trong bối cảnh khủng hoảng tinh thần của thời đại đó, những suy tư của ông về giáo dục và nền tảng đạo đức của xã hội ngày càng trở nên sâu sắc.
Những suy tư ấy sau này được ông phát triển trong cuốn Triệt tiêu Con Người. Tác phẩm không chỉ dừng lại ở việc phê bình giáo dục, mà đặt ra câu hỏi rộng hơn về cách con người hiểu và đối xử với các giá trị. Theo Lewis, những thay đổi trong cách dạy và học có thể dẫn đến những biến chuyển sâu xa trong nhận thức và đời sống đạo đức của xã hội.
Ở bài giảng đầu tiên“Người không có ngực”, Lewis phê phán cuốn sách ngữ pháp tiếng Anh trung học đã âm thầm gieo vào tâm trí học sinh những quan niệm sai lệch về cảm xúc. Theo ông, những ý tưởng này không chỉ làm lệch lạc nhận thức mà còn phá vỡ nền tảng giáo dục truyền thống khi cố tách rời cảm xúc khỏi thực tại và hạ thấp giá trị của chúng.
Lewis cảnh báo rằng những sai lầm tưởng như nhỏ trong giáo dục có thể để lại hậu quả lớn. Học sinh nghĩ mình chỉ đang làm bài tập tiếng Anh, nhưng thực chất đang tiếp nhận những giả định ngầm về thế giới. Những giả định này dần ảnh hưởng đến cách họ nhìn nhận các vấn đề đạo đức, tôn giáo và chính trị.
Lewis đã dùng hình ảnh “phần ngực” để chỉ nơi hội tụ của tình cảm và lòng cao thượng, chiếc cầu nối giữa lý trí (cái đầu) và bản năng (cái bụng). Khi giáo dục xem nhẹ cảm xúc, nó tạo ra những con người “không có ngực”, tức là mất đi khả năng cảm nhận đúng đắn. Vì vậy, theo Lewis, nhiệm vụ của giáo dục không chỉ là truyền đạt tri thức mà còn phải nuôi dưỡng những tình cảm đúng, để con người biết phản ứng phù hợp trước thực tại khách quan.
 |
| Tác giả C. S. Lewis. Nguồn: FN. |
Chối bỏ “Đạo” và con đường dẫn tới sự triệt tiêu con người
Từ những vấn đề trong giáo dục, Lewis tiếp tục mở rộng lập luận sang câu hỏi căn bản hơn: nền tảng của các giá trị đạo đức đến từ đâu.
Trong bài giảng thứ hai, “Đạo”, Lewis bàn về những giá trị nền tảng được nhiều nền văn hóa thừa nhận. Ông gọi đó là “Đạo”, tức luật đạo đức phổ quát hay luật tự nhiên.
Theo ông, các nguyên tắc đạo đức cơ bản như tôn trọng sự thật, lòng hiếu thảo hay sự công bằng không phải những quy ước tùy ý của từng xã hội. Chúng xuất hiện trong nhiều truyền thống văn hóa khác nhau và tạo thành nền tảng chung cho đời sống đạo đức.
Lewis cho rằng nếu con người hoàn toàn phủ nhận những giá trị khách quan này, họ cũng đồng thời phá bỏ nền tảng để phân biệt đúng - sai hay tốt - xấu. Khi đó, mọi đánh giá đạo đức đều trở nên mong manh.
Từ lập luận đó, Lewis phê phán xu hướng cho rằng các giá trị chỉ là sản phẩm của cảm xúc hay hoàn cảnh xã hội. Theo ông, nếu không còn một chuẩn mực chung, con người sẽ mất đi điểm tựa để định hướng hành động của mình.
Trong bài giảng cuối cùng, “Triệt tiêu Con Người”, Lewis tiếp tục phát triển lập luận này và đưa ra một cảnh báo đáng suy ngẫm về tương lai của xã hội hiện đại.
Ông chỉ ra rằng trong nhiều thời đại trước, con người thường tìm cách điều chỉnh bản thân để phù hợp với thực tại. Nhưng trong bối cảnh hiện đại, con người ngày càng có xu hướng tìm cách kiểm soát và biến đổi thực tại theo ý muốn của mình.
Từ đó, Lewis đặt ra nguy cơ xuất hiện một nhóm người có quyền lực “nhào nặn” các thế hệ tương lai thông qua giáo dục hoặc các phương tiện khác. Khi các giá trị khách quan không còn giữ vai trò định hướng, con người có thể bị định hình theo ý chí của một số ít cá nhân.
Theo Lewis, hệ quả của quá trình đó là sự suy giảm những phẩm chất cốt lõi của con người: khả năng cảm nhận, đánh giá và lựa chọn theo các chuẩn mực đạo đức.
Từ ba bài giảng, C. S. Lewis đã xây dựng một lập luận nhất quán về mối liên hệ giữa giáo dục, hệ giá trị và tương lai của con người. Theo ông, khi các giá trị khách quan bị xem nhẹ và giáo dục không còn nuôi dưỡng những tình cảm đúng đắn, nền tảng đạo đức của xã hội có thể dần suy yếu. Vì vậy, Triệt tiêu Con Người không chỉ là một phê bình đối với giáo dục đương thời, mà còn gợi mở những suy ngẫm về vai trò của các giá trị nền tảng trong việc gìn giữ nhân tính và trật tự xã hội.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
