Buổi sáng vừa đến TP.HCM, chiều cùng ngày, Anri cùng một người bạn ghé Lưu Chữ, thư viện nhỏ nằm trong hẻm trên đường Ngô Thời Nhiệm (phường Võ Thị Sáu). Nữ du khách Nhật Bản biết đến địa chỉ này qua một bài viết trên tạp chí ở quê nhà.

“Hầu như các cuốn sách ở đây được xuất bản trước cả khi tôi được sinh ra”, Anri chia sẻ với Tri Thức - Znews.

Bên cạnh tuổi đời của những cuốn sách, Anri ấn tượng với sự yên tĩnh của phòng đọc. Theo nữ du khách, đây là nơi người yêu nghệ thuật và thiết kế có thể dành thời gian xem kỹ từng ấn phẩm, từ hình dáng của con chữ đến cách người thợ sắp chữ trên một trang in.

Lưu Chữ khởi đầu bằng những bức ảnh chụp bảng hiệu đường phố. Năm 2015, Lê Quốc Huy lập dự án The Lost Type Vietnam trên Instagram để ghi lại các kiểu chữ cũ và tìm hiểu cách chúng xuất hiện trong đời sống. Khi có thêm người tham gia, nhóm đổi tên dự án thành Lưu Chữ, mở rộng công việc sang lưu trữ tài liệu, công bố nghiên cứu và thực hành tạo mẫu chữ.

Tài liệu trăm năm tuổi

Bộ sưu tập hiện có khoảng 500-600 tài liệu bằng nhiều ngôn ngữ. Các thành viên trong nhóm đóng góp những ấn phẩm đã sưu tầm, tìm mua thêm ở tiệm sách cũ hoặc qua các hội nhóm trên mạng.

Ngoài sách, thư viện lưu giữ tờ rơi, văn bản viết tay, bản phác thảo và mẫu thiết kế. Các tài liệu được phân theo nhiều chủ đề như in ấn, giáo dục, kiến trúc, kinh tế, lịch sử, quảng cáo, sân khấu, điện ảnh và truyện tranh...

Cuốn sách được ghi niên đại sớm nhất là Gilders’ Tips on Better, More Profitable Use of Gold Leaf. Đây là cẩm nang của Hastings & Co., Inc., hãng sản xuất vàng lá, giới thiệu cách xử lý và sử dụng vật liệu này trong kỹ thuật dát vàng. Hồ sơ thư viện ghi năm phát hành là 1820.

Một ấn phẩm gần một thế kỷ là En riant. La lecture sans larmes, sách tập đọc tiếng Pháp của René Jolly, xuất bản năm 1931. Lưu Chữ dùng cuốn sách làm tư liệu nghiên cứu về chữ viết tại Việt Nam. Các tập trong bộ sách cũng có trong danh mục của Bảo tàng Giáo dục Quốc gia Pháp với cùng niên đại.

Ở nhóm sách tiếng Việt, Nghệ thuật Viết Chữ của họa sĩ Bùi Bá Nghệ, phát hành năm 1958, hướng dẫn cách viết và tỷ lệ của từng mẫu, gồm chữ thảo, chữ đứng, chữ xiên và chữ Gô-tích.

Cuốn Học vần - Tập đọc lớp 1 - Bổ túc Văn hoá năm 1973 lại ghi dấu cách dạy người học nhận mặt chữ qua thơ và mẹo ghi nhớ, trong đó có phương pháp i-tờ, phương pháp xóa nạn mù chữ và dạy học vần tiếng Việt sơ khai, gắn liền với phong trào Bình dân học vụ trong lịch sử Việt Nam. Một cuốn hướng dẫn cách tạo dáng chữ, cuốn kia cho thấy người học từng làm quen với mặt chữ ra sao.

Ngoài ra, tấm danh thiếp của cửa hiệu thiết bị điện Quang Minh ở Chợ Lớn, được ghi năm 1969, giới thiệu đèn điện, thiết bị chiếu sáng và cơ khí. Trên một mảnh giấy nhỏ, tên cửa hiệu và các mặt hàng được đặt cạnh nhau, cho người xem hình dung cách một cửa hàng ở Chợ Lớn giới thiệu mình với khách hơn nửa thế kỷ trước.

Các tài liệu được bọc cẩn thận và cất ở một khu vực riêng. Mỗi tài liệu chỉ có một bản trong bộ sưu tập, nên nếu giấy bị sờn hoặc rách, thư viện khó tìm được bản thay thế. Khi có người đặt lịch, nhóm mới lấy các ấn phẩm đã chọn ra để chuẩn bị cho buổi xem.

Trải nghiệm không dành cho tất cả

Một buổi xem tại Lưu Chữ bắt đầu trước khi khách đến thư viện. Người đi một mình cần xem danh mục trên website, chọn ba tài liệu và chờ nhóm xác nhận lịch.

Với nhóm 3-6 người, khách chọn một chủ đề để thư viện chuẩn bị các ấn phẩm liên quan. Cách tổ chức này giúp nhóm có thời gian lấy tài liệu, đồng thời sắp xếp chỗ ngồi trong phòng đọc nhỏ. Khi một buổi đã đủ người, thư viện sẽ hẹn khách vào dịp khác.

Buổi dành cho khách cá nhân diễn ra chiều thứ bảy, 15h30-17h, với mức phí 100.000 đồng/người. Khách đi theo nhóm đến vào chiều thứ năm, cùng khung giờ, với mức phí 300.000 đồng/người. Cũng có mức phí ưu đãi dành cho đối tượng học sinh, sinh viên.

Mỗi buổi xem kéo dài 90 phút. Trong thời gian đó, khách có thể trao đổi tài liệu với người cùng buổi, hỏi nhóm nếu muốn xem thêm hoặc nán lại đọc sau phần hướng dẫn.

Phòng đọc có nước lọc tự phục vụ. Phần lớn thời gian ở đây dành cho việc lật giở tài liệu và trao đổi về những gì người xem chú ý. Người làm thiết kế, học mỹ thuật hoặc nghiên cứu phông chữ tiếng Việt có thể đến với một câu hỏi cụ thể.

Người tò mò về sách cũ cũng có thể chọn một cuốn vỡ lòng để xem trẻ em từng học chữ thế nào, hay tìm những tấm danh thiếp, mẫu bao bì để xem người ta trình bày chữ trên các vật dụng ra sao.

Ban đầu, Lưu Chữ yêu cầu khách đeo găng tay và dùng kính lúp khi xem tài liệu. Sau một thời gian, nhóm nhận thấy khi đeo găng, khách khó tách từng trang giấy mỏng để lật. Vì vậy, thư viện dần nới quy định này để khách dễ thao tác hơn khi đọc.

“Đối với chúng tôi, tài liệu là để xem”, đại diện thư viện chia sẻ. Nhóm chấp nhận việc giấy có thể sờn hoặc rách khi được lật giở. Bằng cách cầm ấn phẩm trên tay, người đọc có thể quan sát kỹ nét chữ, cách bố trí nội dung và dấu vết in trên từng trang.

Lưu Chữ cho biết nhóm muốn duy trì các buổi xem ở quy mô nhỏ, phù hợp với sức chứa của phòng đọc và thời gian chuẩn bị tài liệu. Thư viện hướng đến cộng đồng quan tâm đến chữ và thiết kế, đồng thời đón những vị khách như Anri, tìm đến vì tò mò muốn tự tay lật giở những trang sách cũ.