Iran trỗi dậy nguy hiểm hơn

Trong bối cảnh xung đột Trung Đông leo thang, việc Iran kiểm soát và trên thực tế làm gián đoạn lưu thông qua Eo biển Hormuz đã trở thành tâm điểm chú ý của cộng đồng quốc tế. Tuyến hàng hải này vốn vận chuyển khoảng 20% nguồn cung dầu mỏ toàn cầu, khiến bất kỳ biến động nào cũng có tác động sâu rộng đến kinh tế thế giới.

Dù chịu nhiều tổn thất về quân sự và chính trị, Tehran dường như đang chuyển hóa khủng hoảng thành cơ hội chiến lược. Giới phân tích quốc tế cho rằng Iran không chỉ tìm cách sống sót trước sức ép từ Mỹ và đồng minh, mà còn đặt mục tiêu nâng cao vị thế địa chính trị thông qua việc kiểm soát một trong những "yết hầu năng lượng" quan trọng bậc nhất thế giới.

Hormuz có thể mang lại hàng tỷ USD mỗi tháng

Việc Iran siết chặt kiểm soát Eo biển Hormuz đã nhanh chóng tạo ra hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ trên thị trường năng lượng toàn cầu.

Iran được cho là đang thử nghiệm một cơ chế thu phí đối với tàu thuyền đi qua khu vực này - một động thái nếu được duy trì sẽ tạo ra nguồn thu khổng lồ.

Theo ước tính của Financial Times, Iran có thể thu khoảng 2 triệu USD cho mỗi tàu hàng. Với lưu lượng trung bình khoảng 140 tàu mỗi ngày trong thời bình, khoản thu này có thể mang lại hàng tỷ USD mỗi tháng cho ngân sách quốc gia. Đây được xem là một "nguồn thu chiến lược" mới, đặc biệt trong bối cảnh nền kinh tế Iran đang chịu áp lực lớn từ trừng phạt và lạm phát.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio đã cảnh báo về kịch bản này, cho rằng việc áp phí qua Eo biển Hormuz là "bất hợp pháp và không thể chấp nhận". Tuy nhiên, câu hỏi lớn đặt ra là Washington có thể làm gì để ngăn chặn điều đó.

Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio phản đối việc Iran đề xuất thu phí qua Eo biển Hormuz. Ảnh: Reuters.

Giới hoạch định quân sự phương Tây tỏ ra bi quan về khả năng giải quyết vấn đề bằng biện pháp quân sự. Địa hình eo biển hẹp, kết hợp với việc Iran sở hữu công nghệ UAV và tên lửa tầm xa, khiến mọi nỗ lực bảo vệ tuyến hàng hải trở nên phức tạp và tốn kém.

Ngay cả các đội tàu hộ tống hiện đại cũng khó có thể đảm bảo an toàn tuyệt đối cho tàu thương mại. Điều này làm dấy lên lo ngại rằng quyền kiểm soát thực tế của Iran đối với Eo biển Hormuz có thể kéo dài, bất chấp sức ép quân sự từ bên ngoài.

Trong bối cảnh đó, một số ý kiến cho rằng đàm phán có thể là lựa chọn khả thi nhất. Tuy nhiên, nhà phân tích Gideon Rachman của Financial Times nhận định rằng với lợi thế mới, Tehran nhiều khả năng sẽ đưa ra những yêu sách lớn hơn, không chỉ về kinh tế mà còn về chính trị và an ninh khu vực.

Nghịch lý mạnh lên sau khủng hoảng

Việc Iran đã chịu những đòn đánh nghiêm trọng trong giai đoạn đầu của xung đột là chuyện không thể phủ nhận. Nhiều lãnh đạo cấp cao và cơ sở quân sự quan trọng đã bị tấn công, trong khi nền kinh tế nội địa đối mặt với lạm phát cao và áp lực xã hội gia tăng.

Tuy nhiên, ông Rachman cho rằng Tehran vẫn duy trì được khả năng phản công đáng kể. Những cuộc tấn công nhằm vào hạ tầng năng lượng của các quốc gia Vùng Vịnh như Arab Saudi và Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) đã cho thấy Iran có thể gây tổn thất thực chất cho đối thủ, từ đó tạo ra sức ép chiến lược.

Khói bốc lên tại cảng Fujairah của UAE sau một đòn không kích từ Iran. Ảnh: Reuters.

Điều đáng chú ý là khả năng "chuyển hóa sức mạnh" của Iran: từ một quốc gia bị tấn công sang một bên nắm giữ đòn bẩy kinh tế và địa chính trị. Nếu việc kiểm soát Eo biển Hormuz được duy trì, Tehran không chỉ bảo vệ được lợi ích cốt lõi mà còn có thể mở rộng ảnh hưởng khu vực.

Tuy vậy, triển vọng này cũng làm dấy lên lo ngại sâu sắc. Các quốc gia Vùng Vịnh đứng trước lựa chọn khó khăn: hoặc leo thang đối đầu quân sự, hoặc chấp nhận một thực tế mới trong đó Iran có thể kiểm soát dòng chảy năng lượng.

Một số kịch bản cho thấy các nước này có thể cân nhắc "trả phí bảo vệ" để đảm bảo an toàn cho hoạt động xuất khẩu dầu. Đây là phương án nhạy cảm về chính trị song có thể được xem là ít rủi ro hơn so với xung đột toàn diện.

Ở cấp độ toàn cầu, các nền kinh tế phụ thuộc vào dầu mỏ Trung Đông, đặc biệt là khu vực châu Á, sẽ chịu tác động lớn nhất. Việc gián đoạn nguồn cung có thể đẩy giá năng lượng lên cao, kéo theo hệ lụy lạm phát và suy giảm tăng trưởng.

Tương lai bất định

Dù còn nhiều ẩn số, xu hướng hiện tại cho thấy Iran có khả năng bước ra khỏi cuộc xung đột với vị thế không hề suy yếu như dự đoán ban đầu. Thậm chí, trong một số kịch bản, nước này có thể trở thành một tác nhân có ảnh hưởng lớn hơn trong trật tự khu vực.

Khả năng Mỹ và đồng minh sử dụng lực lượng trên bộ để thay đổi cục diện vẫn tồn tại nhưng đi kèm với rủi ro leo thang lớn. Trong khi đó, các biện pháp kinh tế và ngoại giao cũng chưa đảm bảo mang lại kết quả nhanh chóng.

Việc Iran tận dụng Eo biển Hormuz như một "trạm thu phí" không chỉ là vấn đề pháp lý mà còn là thách thức đối với hệ thống thương mại toàn cầu dựa trên tự do hàng hải. Việc tiền lệ này được thiết lập có thể làm thay đổi cách thức vận hành của các tuyến vận tải chiến lược.

Việc tận dụng Eo biển Hormuz như một đòn bẩy địa chính trị được cho là đã giúp Iran xoay chuyển tình thế. Ảnh: Reuters.

Một yếu tố khác cần theo dõi là nội bộ Iran. Áp lực kinh tế và xã hội có thể ảnh hưởng đến sự ổn định của chính quyền. Dẫu vậy, cho đến nay, hệ thống cầm quyền tại Tehran vẫn cho thấy khả năng thích ứng đáng kể.

Trong dài hạn, kịch bản Iran trở nên "cứng rắn hơn và giàu nguồn lực hơn" sau chiến tranh được xem là nguy cơ hiện hữu. Điều này không chỉ tác động đến Trung Đông mà còn đến an ninh năng lượng và ổn định kinh tế toàn cầu.

Ông Rachman nhận định rằng nếu Tehran vừa kiểm soát được Eo biển Hormuz vừa duy trì năng lực quân sự, cán cân quyền lực trong khu vực có thể thay đổi đáng kể theo hướng khó lường hơn.