 |
Giữa lúc nguy cơ xung đột quân sự với Mỹ ngày càng cận kề, Lãnh tụ tối cao Iran Ali Khamenei đã trao quyền điều phối an ninh quốc gia cho một nhân vật thân tín: Ali Larijani, nhằm bảo đảm Cộng hòa Hồi giáo có thể trụ vững trước các đòn không kích và cả nguy cơ ám sát nhằm vào giới lãnh đạo cấp cao.
Kịch bản kế nhiệm và “bảo hiểm quyền lực”
Đầu tháng 1, khi Iran đối mặt làn sóng biểu tình toàn quốc và cảnh báo tấn công từ chính quyền Tổng thống Mỹ Donald Trump, ông Khamenei đã đặt niềm tin vào Larijani - chính trị gia kỳ cựu 67 tuổi, cựu chỉ huy Vệ binh Cách mạng và hiện đứng đầu Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao.
Theo nhiều nguồn tin cấp cao Iran tiết lộ với New York Times, kể từ đó Larijani gần như điều hành đất nước trên thực tế. Sự trỗi dậy của Larijani làm lu mờ vai trò của Tổng thống Masoud Pezeshkian - một bác sĩ tim mạch vừa bước vào chính trường và đang phải chật vật trong năm đầu nhiệm kỳ đầy sóng gió.
Ông Pezeshkian thậm chí công khai thừa nhận: “Tôi là bác sĩ, không phải chính trị gia”.
 |
| Ông Larijani đã thực hiện nhiều cuộc phỏng vấn truyền hình dài và thường xuyên đăng tải trên mạng xã hội các đoạn video ghi lại cảnh ông giao lưu với người dân khắp Tehran. Ảnh: New York Times. |
Các quan chức Iran cho biết Larijani là người phụ trách trấn áp biểu tình bằng biện pháp cứng rắn, duy trì kiểm soát nội bộ, điều phối quan hệ với Nga và các nước trung gian khu vực như Qatar, Oman, đồng thời giám sát đàm phán hạt nhân với Washington.
“Chúng tôi đã sẵn sàng ở đất nước mình,” ông Larijani nói trong một cuộc phỏng vấn với Al Jazeera khi ông đến thăm thủ đô Doha của Qatar hồi đầu tháng này.
“Chúng tôi chắc chắn mạnh mẽ hơn trước. Chúng tôi đã chuẩn bị trong bảy, tám tháng qua. Chúng tôi đã tìm ra điểm yếu của mình và khắc phục chúng. Chúng tôi không tìm kiếm chiến tranh, và chúng tôi sẽ không bắt đầu chiến tranh. Nhưng nếu họ ép buộc chúng tôi, chúng tôi sẽ đáp trả”, ông nhấn mạnh.
 |
| Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei trao quyền cho Ali Larijani chuẩn bị kịch bản chiến tranh, kế nhiệm và đối phó nguy cơ ám sát giữa lúc Mỹ gia tăng sức ép quân sự. Ảnh: Reuters. |
Theo sáu quan chức cấp cao và các thành viên Vệ binh Cách mạng, Lãnh tụ tối cao Ali Khamenei đã ban hành một loạt chỉ thị nhằm bảo đảm hệ thống quyền lực không rơi vào hỗn loạn nếu xảy ra chiến tranh hoặc biến cố bất ngờ.
Ông thiết lập bốn tầng kế nhiệm cho từng vị trí quân sự và dân sự do chính mình bổ nhiệm. Đồng thời, tất cả lãnh đạo chủ chốt được yêu cầu chỉ định tối đa bốn người thay thế. Một nhóm thân tín hẹp cũng được trao quyền ra quyết định trong trường hợp liên lạc với lãnh tụ tối cao bị gián đoạn hoặc ông bị sát hại.
Trong cuộc chiến kéo dài 12 ngày với Israel hồi tháng 6 năm ngoái, khi phải ẩn náu, ông Khamenei đã bí mật nêu tên ba ứng viên kế nhiệm, dù danh tính chưa từng được công bố. Tuy nhiên, Larijani gần như chắc chắn không nằm trong danh sách này vì không phải giáo sĩ Shiite cấp cao - điều kiện tiên quyết cho vị trí lãnh tụ tối cao.
Dù vậy, Larijani vẫn nằm trong vòng tròn quyền lực thân cận của ông Khamenei. Nhóm này bao gồm cố vấn quân sự hàng đầu, cựu Tổng tư lệnh Vệ binh Cách mạng Yahya Rahim Safavi; Chủ tịch Quốc hội Mohammad Bagher Ghalibaf, người được chỉ định làm phó tổng tư lệnh trên thực tế trong thời chiến; cùng Chánh văn phòng lãnh tụ tối cao, giáo sĩ Ali Asghar Hejazi.
 |
| Mohammad Bagher Ghalibaf, Chủ tịch Quốc hội Iran. Ảnh: New York Times. |
Một phần của kế hoạch này được rút ra từ bài học cay đắng sau cuộc tấn công bất ngờ của Israel hồi tháng 6, khi chuỗi chỉ huy quân sự cấp cao của Iran bị xóa sổ chỉ trong những giờ đầu xung đột.
Sau lệnh ngừng bắn, ông Khamenei bổ nhiệm Larijani làm Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia và thành lập Hội đồng Quốc phòng mới do Đô đốc Ali Shamkhani đứng đầu để điều hành các vấn đề quân sự trong thời chiến.
Ông Vali Nasr, chuyên gia về Iran tại Đại học Johns Hopkins, nhận định: “Khamenei đang đối diện với thực tế khắc nghiệt, chuẩn bị cho kịch bản tồi tệ nhất là bản thân bị nhắm mục tiêu, nên coi việc bảo toàn di sản hệ thống là ưu tiên tối thượng".
Theo ông Nasr, lãnh tụ tối cao đang phân bổ lại quyền lực và chuẩn bị cho cả hai kịch bản: chiến tranh và kế nhiệm, trong đó kế nhiệm có thể là hệ quả trực tiếp của chiến tranh.
Quân đội trong tình trạng báo động cao nhất
Các nguồn tin cho biết Tehran đang vận hành trên giả định rằng đòn tấn công của Mỹ là “khó tránh khỏi và cận kề”, bất chấp các cuộc đàm phán ngoại giao vẫn tiếp diễn.
Toàn bộ lực lượng vũ trang Iran đã được đặt trong tình trạng báo động cao nhất, sẵn sàng cho kịch bản kháng cự quyết liệt. Iran triển khai bệ phóng tên lửa đạn đạo dọc biên giới phía tây giáp Iraq - đủ tầm bắn tới Israel và dọc bờ Vịnh Ba Tư, trong tầm bắn các căn cứ Mỹ.
Trong những tuần gần đây, Iran nhiều lần đóng cửa không phận để thử tên lửa, đồng thời tổ chức tập trận tại Vịnh Ba Tư và tạm thời phong tỏa eo biển Hormuz - tuyến hàng hải huyết mạch của nguồn cung năng lượng toàn cầu.
 |
| Iran đã di chuyển các bệ phóng tên lửa đến những vị trí nằm trong tầm tấn công của lực lượng quân sự Israel và Mỹ trên khắp khu vực. Ảnh: New York Times. |
Trong bài phát biểu tuần trước, ông Khamenei tuyên bố lực lượng quân sự “mạnh nhất thế giới có thể sẽ nhận một cú tát không thể đứng dậy nổi”, đồng thời đe dọa đánh chìm tàu chiến Mỹ tập kết gần khu vực.
Trong trường hợp chiến tranh nổ ra, các đơn vị đặc nhiệm cảnh sát, tình báo và lực lượng dân quân Basij sẽ triển khai tại các thành phố lớn để lập chốt kiểm soát, ngăn ngừa bất ổn và truy tìm các phần tử bị nghi liên hệ với tình báo nước ngoài.
Song song với chuẩn bị quân sự, giới lãnh đạo Iran cũng tính đến phương án duy trì quyền lực chính trị nếu lãnh tụ tối cao và các nhân vật chủ chốt bị loại khỏi vòng chiến.
Giới lãnh đạo Iran cũng tính tới kịch bản ông Khamenei và các quan chức hàng đầu bị loại khỏi vòng chiến. Trong các cuộc thảo luận nội bộ, họ tìm kiếm một nhân vật có thể đóng vai trò tương tự “Delcy của Iran” - ám chỉ Delcy Rodríguez, người điều hành Venezuela trong thời điểm Tổng thống Nicolás Maduro bị bắt giữ.
Theo một số quan chức, ông Larijani đứng đầu danh sách tiềm năng, tiếp theo là ông Ghalibaf. Cựu Tổng thống Hassan Rouhani - dù đã phần nào bị gạt khỏi trung tâm quyền lực - cũng được cân nhắc.
Tuy nhiên, cả ba đều mang “hành trang chính trị” nặng nề, từ cáo buộc tham nhũng đến liên đới trong các vụ đàn áp khiến hàng nghìn người biểu tình thiệt mạng.
Ông Ali Vaez, Giám đốc phụ trách Iran của International Crisis Group, nhận định dù đã có phương án dự phòng, hệ quả của chiến tranh với Mỹ vẫn khó lường. Ông Khamenei hiện “ít xuất hiện hơn, dễ tổn thương hơn, nhưng vẫn là chất keo gắn kết toàn bộ hệ thống”. Nếu ông không còn, việc duy trì sự thống nhất sẽ vô cùng khó khăn.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
