Đường lây HIV tại Việt Nam 'lắt léo' phức tạp, ca trẻ tăng nhanh

Test HIV hiện nay được thực hiện nhanh chóng, dễ dàng. Ảnh: KNT.

Trong nhiều năm, HIV tại Việt Nam từng được nhận diện chủ yếu gắn với nhóm tiêm chích ma túy. Tuy nhiên, bức tranh dịch tễ hiện nay đã thay đổi đáng kể khi đường lây qua quan hệ tình dục không an toàn chiếm tỷ trọng ngày càng lớn.

Sự dịch chuyển này đang khiến công tác kiểm soát HIV trở nên phức tạp hơn, đặc biệt khi ca nhiễm mới tập trung ngày càng nhiều ở người trẻ, có hành vi xã hội đa dạng và mức độ chủ quan trong phòng ngừa vẫn còn phổ biến.

Đường lây HIV chuyển dịch rõ rệt

Theo bác sĩ Nguyễn Tấn Thủ, Ủy viên Ban Chấp hành Hội Phòng chống HIV/AIDS TP.HCM, hiện khoảng 70% ca nhiễm HIV mới tại Việt Nam xuất phát từ quan hệ tình dục không an toàn.

“Đây là thay đổi rất rõ so với trước đây, khi tiêm chích ma túy là con đường lây truyền chính. Hiện nay, quan hệ tình dục không an toàn đang trở thành đường lây chủ yếu”, bác sĩ Thủ cho biết.

Bác sĩ Thủ cũng nhấn mạnh các nhóm nguy cơ cao hiện nay gồm nam quan hệ tình dục đồng giới (MSM), phụ nữ chuyển giới, người sử dụng ma túy và bạn tình của người nhiễm HIV. Trong đó, MSM là nhóm chiếm tỷ lệ cao trong các ca nhiễm mới tại TP.HCM và nhiều đô thị lớn.

Trong khi đó TS.BS Trà Anh Duy, từng tu nghiệp tại Viện Đại học California (Irvine, Mỹ), cho biết thực tế lâm sàng cho thấy nhiều ca HIV được phát hiện tình cờ khi người bệnh đi khám vì các triệu chứng không điển hình như viêm niệu đạo, viêm họng kéo dài hoặc bệnh lây qua đường tình dục khác.

“Không ít người trẻ vẫn nghĩ HIV sẽ có biểu hiện rõ ràng. Nhưng thực tế, virus có thể tồn tại âm thầm trong cơ thể nhiều năm mà không có triệu chứng đặc hiệu”, bác sĩ Duy nói.

Điều này khiến nhiều người vẫn sinh hoạt, học tập, làm việc bình thường mà không biết mình đã nhiễm, dẫn đến nguy cơ lây truyền trong cộng đồng.

Một thanh niên được tư vấn xét nghiệm HIV. Ảnh: KNT.

Theo bác sĩ Thủ, khoảng 70% ca nhiễm HIV mới nằm trong độ tuổi 16-40. Đáng chú ý, xu hướng trẻ hóa đang ngày càng rõ rệt, khi một bộ phận thanh thiếu niên bắt đầu có hành vi tình dục không an toàn từ rất sớm.

Việc thiếu sử dụng bao cao su, quan hệ với nhiều bạn tình và sử dụng chất kích thích đang là những yếu tố làm gia tăng nguy cơ lây nhiễm.

“Kiến thức về phòng tránh HIV chưa theo kịp với thực tế hành vi của giới trẻ hiện nay”, bác sĩ Thủ nhận định.

Trong khi đó, ông Tống Văn Nam, Giám đốc Tổ chức cộng đồng Kết Nối Trẻ, cho hay một xu hướng đáng lo ngại là chemsex (sử dụng chất kích thích trong quan hệ tình dục) đang xuất hiện ngày càng nhiều trong nhóm MSM trẻ tại các đô thị lớn.

Ông Nam cho biết tỷ lệ nhiễm HIV trong nhóm MSM đã tăng từ 7,4% năm 2016 lên 12,5% năm 2022, và nhóm này chiếm 42,2% ca phát hiện mới trong năm 2024. Độ tuổi trung bình chỉ khoảng 20.

Ông Nam dẫn chứng một trường hợp sinh viên năm 3 tại TP.HCM vừa phát hiện nhiễm HIV sau 3 tháng tham gia chemsex. Người này chia sẻ từng nghĩ mình còn trẻ, khỏe nên không thể mắc bệnh.

“Vấn đề là khi sử dụng chất kích thích, người trẻ dễ mất kiểm soát hành vi, quên biện pháp bảo vệ và tăng nguy cơ lây nhiễm rất nhanh”, ông Nam nói.

Ông Nam cũng cảnh báo nguy cơ tái nhiễm và kháng thuốc khi không tuân thủ điều trị trong môi trường sử dụng chất, dẫn đến tải lượng virus tăng cao và khả năng lây lan lớn hơn.

Giải pháp kiểm soát trong giai đoạn mới

Một vấn đề nghiêm trọng khác của HIV là kỳ thị trong tiếp cận dịch vụ y tế. Theo ghi nhận từ các khảo sát cộng đồng, hơn 90% người thuộc nhóm nguy cơ cao lo ngại bị đánh giá hoặc lộ thông tin cá nhân khi đi xét nghiệm và điều trị HIV. Điều này khiến nhiều người trì hoãn việc xét nghiệm, làm giảm hiệu quả của các biện pháp dự phòng như PrEP và PEP.

Ngoài ra, hệ thống dịch vụ hiện tại vẫn thiếu mô hình can thiệp chuyên biệt cho nhóm chemsex, trong khi đây là nhóm có nhu cầu phức tạp, liên quan đồng thời đến HIV, sức khỏe tâm thần và nghiện chất.

Ông Nam cho hay hệ thống phòng chống HIV hiện nay vẫn còn khoảng trống lớn trong việc đáp ứng hành vi nguy cơ mới. Phần lớn chương trình giảm hại vẫn tập trung vào người tiêm chích ma túy, trong khi nhóm MSM và người sử dụng chất kích thích trong quan hệ tình dục chưa được tiếp cận đầy đủ dịch vụ tích hợp.

"Việc thiếu liên kết giữa điều trị HIV, điều trị nghiện và chăm sóc tâm lý khiến việc can thiệp chưa hiệu quả, đặc biệt với nhóm có hành vi nguy cơ phức tạp", ông Nam nhấn mạnh.

Số ca nhiễm HIV dự kiến sẽ tăng nếu khoảng trống tài chính của các chương trình phòng, chống HIV vẫn tồn tại. Ảnh: Shutterstock.

Ông Nam đề xuất nhiều giải pháp đồng bộ nhằm kiểm soát HIV trong giai đoạn hiện nay. Trước hết là mở rộng tiếp cận PrEP và PEP, đồng thời tăng cường tư vấn để đảm bảo tuân thủ điều trị.

Thứ hai là xây dựng mô hình can thiệp tích hợp gồm HIV, điều trị nghiện chất và chăm sóc sức khỏe tâm thần, đặc biệt cho nhóm chemsex. Thứ ba là tăng cường đào tạo chống kỳ thị trong hệ thống y tế nhằm tạo môi trường tiếp cận thân thiện, giảm rào cản tâm lý cho người có nguy cơ.

Cuối cùng là đẩy mạnh truyền thông số hướng đến giới trẻ, kết hợp giáo dục giới tính toàn diện trong trường học để nâng cao nhận thức phòng ngừa từ sớm.

Trong bối cảnh đường lây HIV tại Việt Nam đang dịch chuyển mạnh sang quan hệ tình dục không an toàn, đặc biệt trong nhóm trẻ, các chuyên gia nhấn mạnh việc kiểm soát dịch không thể chỉ dựa vào mô hình cũ, mà cần tiếp cận đa chiều, linh hoạt và phù hợp với thực tế hành vi xã hội hiện nay.