Đòn trừng phạt lộ điểm yếu chí mạng của Mỹ

Từng được xem là “vũ khí” giúp Washington gây sức ép mà không cần nổ súng, các lệnh trừng phạt kinh tế của Mỹ đang bộc lộ nhiều hạn chế tại Iran và Venezuela.

Dù gây tổn thất đáng kể cho nền kinh tế đối phương, sức ép tài chính vẫn chưa đủ tạo ra những thay đổi chính trị mang tính quyết định, buộc Washington phải cân nhắc những biện pháp cứng rắn hơn trong bối cảnh trật tự kinh tế toàn cầu ngày càng phân mảnh.

Trong nhiều thập kỷ, giới hoạch định chính sách tại Washington tin việc “vũ khí hóa” đồng USD cùng hệ thống ngân hàng quốc tế là cách hiệu quả để Mỹ thể hiện sức mạnh mà không cần triển khai quân đội hay chấp nhận rủi ro quân sự.

Tuy nhiên, thực tế những năm gần đây cho thấy kịch bản này không phải lúc nào cũng phát huy hiệu quả. Các quốc gia bị trừng phạt ngày càng tìm ra cách thích nghi, từ việc thiết lập mạng lưới giao dịch thay thế đến mở rộng hợp tác với những đối tác sẵn sàng phớt lờ sức ép của Washington.

Ngay cả trong lĩnh vực năng lượng, nơi Mỹ từng kỳ vọng các biện pháp cấm vận sẽ bóp nghẹt nguồn thu của đối phương kết quả cũng không hoàn toàn như dự tính.

Sự chống chịu bền bỉ của các quốc gia mục tiêu đang đặt ra câu hỏi lớn đối với chiến lược “áp lực tối đa” của Washington. Khi các lệnh trừng phạt không thể nhanh chóng làm lung lay bộ máy quyền lực tại Tehran hay Caracas, Mỹ buộc phải tính đến những lựa chọn khác bao gồm cả các biện pháp quân sự rủi ro hơn.

Giới hạn của lệnh trừng phạt

Trong nhiều năm qua, Mỹ đã xây dựng một hệ thống trừng phạt kinh tế ngày càng tinh vi nhằm gây sức ép lên các đối thủ. Các biện pháp này trải rộng từ phong tỏa tài sản, hạn chế tiếp cận hệ thống tài chính quốc tế, cho đến việc đe dọa trừng phạt thứ cấp đối với bất kỳ doanh nghiệp toàn cầu nào giao dịch với các quốc gia nằm trong “danh sách đen”.

Chiến lược này được kỳ vọng sẽ bóp nghẹt nguồn lực kinh tế của đối phương, qua đó buộc các chính phủ mục tiêu phải thay đổi chính sách hoặc đối mặt với áp lực chính trị từ bên trong. Tuy nhiên, thực tế tại Iran và Venezuela cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác với những tính toán ban đầu của Washington.

Tại Iran, hàng loạt lệnh trừng phạt tài chính và năng lượng đã được áp đặt trong nhiều năm nhằm kiềm chế chương trình hạt nhân của Tehran. Những biện pháp này gây thiệt hại đáng kể cho nền kinh tế, khiến đồng Rial mất giá mạnh và lạm phát gia tăng. Dù vậy, bộ máy quyền lực của Iran vẫn duy trì ổn định, đồng thời tiếp tục theo đuổi các mục tiêu chiến lược và mở rộng ảnh hưởng trong khu vực.

Người biểu tình hôm ngày 6/3 giơ cao ảnh của cố lãnh đạo tối cao Iran, Ayatollah Ali Khamenei, tại thủ đô Tehran, Iran. Ảnh: WANA.

Diễn biến căng thẳng gần đây tại Trung Đông cho thấy các đòn bẩy kinh tế vẫn chưa đủ để buộc Tehran thay đổi hướng đi. Điều này đặt ra câu hỏi về khả năng của các lệnh trừng phạt trong việc tạo ra bước ngoặt chính trị tại quốc gia này.

Một tình thế tương tự cũng xuất hiện tại Venezuela. Từ năm 2018, Washington áp đặt các biện pháp trừng phạt nghiêm ngặt nhằm vào ngành dầu mỏ, nguồn thu chủ lực của nền kinh tế nước này. Sản lượng dầu sụt giảm mạnh, trong khi khủng hoảng kinh tế và xã hội trở nên trầm trọng hơn.

Tuy nhiên, bất chấp sức ép kinh tế kéo dài, chính quyền Tổng thống Nicolás Maduro vẫn duy trì quyền lực. Điều này cho thấy trừng phạt có thể làm suy yếu nền kinh tế, nhưng không dễ chuyển hóa thành thay đổi chính trị.

Theo ông Adam Smith, cựu quan chức phụ trách trừng phạt tại Bộ Tài chính Mỹ, các biện pháp cấm vận giống như việc điều chỉnh thế trận trên bàn cờ chiến lược. Chúng có thể gây tổn thất đáng kể cho đối phương, nhưng hiếm khi tạo ra một “đòn chiếu bí” quyết định.

Trong nhiều thập kỷ, sức mạnh của các lệnh cấm vận Mỹ dựa trên vị thế thống trị của đồng USD và vai trò trung tâm của hệ thống tài chính Mỹ. Phần lớn giao dịch quốc tế đều phải đi qua các ngân hàng sử dụng đồng USD. Điều này cho phép Washington kiểm soát và phong tỏa dòng tiền của các quốc gia bị trừng phạt.

Tuy nhiên, những năm gần đây chứng kiến sự xuất hiện của các mạng lưới giao dịch thay thế. Nhiều quốc gia tìm cách thích nghi với sức ép kinh tế bằng cách xây dựng các kênh giao dịch không chính thức, phát triển mạng lưới buôn bán song phương hoặc dựa vào các đối tác sẵn sàng phớt lờ lệnh cấm vận.

Những cơ chế này không giúp nền kinh tế phục hồi hoàn toàn nhưng đủ để duy trì hoạt động của bộ máy nhà nước và giảm thiểu tác động chính trị của trừng phạt.

"Tiêu chuẩn kép" đẩy Washington vào thế khó

Ngay từ năm 2019, cựu Bộ trưởng Tài chính Steven Mnuchin đã cảnh báo việc lạm dụng công cụ trừng phạt có thể thúc đẩy các nước tìm kiếm những hệ thống thanh toán thay thế. Khi ngày càng nhiều quốc gia bị hạn chế tiếp cận hệ thống tài chính do Mỹ kiểm soát, động lực xây dựng các kênh giao dịch độc lập cũng tăng lên.

Đến năm 2026, xu hướng này trở nên rõ hơn khi các nền kinh tế lớn như Trung Quốc và Nga thúc đẩy các cơ chế thanh toán riêng, đồng thời mở rộng giao dịch bằng đồng nội tệ trong thương mại song phương. Nếu quá trình này tiếp tục, khả năng sử dụng hệ thống tài chính toàn cầu như một công cụ gây sức ép của Mỹ có thể suy giảm đáng kể.

Bên cạnh đó, chính sách tài chính của Mỹ cũng bộc lộ nhiều mâu thuẫn. Trong khi Washington siết chặt kiểm soát tài chính đối với các đối thủ ở nước ngoài, chính quyền lại nới lỏng một số quy định chống rửa tiền trong nước với lý do giảm gánh nặng cho doanh nghiệp nhỏ.

Các chuyên gia cảnh báo cách tiếp cận này có thể vô tình tạo ra những kẽ hở cho hoạt động rửa tiền và buôn lậu xuyên quốc gia, từ đó làm suy yếu hiệu quả của chính hệ thống trừng phạt mà Mỹ đang cố gắng duy trì.

Washington được cho là nới lỏng một số hạn chế đối với dầu Nga nhằm tăng nguồn cung toàn cầu và giảm áp lực giá xăng trong nước. Ảnh: Reuters.

Đồng thời, trong bối cảnh căng thẳng tại Trung Đông đẩy giá dầu toàn cầu vượt ngưỡng 100 USD/thùng, chính quyền Mỹ được cho là đã nới lỏng một số hạn chế đối với xuất khẩu dầu của Nga nhằm tăng nguồn cung năng lượng trên thị trường.

Mục tiêu của động thái này là giúp hạ nhiệt giá xăng trong nước, vấn đề kinh tế nhạy cảm đối với Washington. Tuy nhiên, quyết định đó cũng tạo ra sự bất nhất trong chính sách đối ngoại của Mỹ.

Trong khi Washington sẵn sàng sử dụng vũ lực để đối phó với Tehran, nước này lại có cách tiếp cận mềm mỏng hơn với Nga vì những cân nhắc kinh tế.

Theo ông Daniel Tannebaum, chuyên gia tại Hội đồng Đại Tây Dương, sự khác biệt này có thể làm suy yếu thông điệp trong chính sách đối ngoại Mỹ.

“Nếu Washington sẵn sàng chấp nhận rủi ro để đối đầu với Iran, việc nới lỏng áp lực với Nga sẽ khiến nhiều quốc gia đặt câu hỏi về sự nhất quán trong chiến lược của Mỹ”, ông Daniel Tannebaum nhận định.

New York Time đánh giá việc Washington phải chuyển sang các biện pháp quân sự cho thấy những giới hạn của chiến lược dựa chủ yếu vào trừng phạt kinh tế.

Trong một thế giới ngày càng đa cực, nơi các quốc gia có nhiều lựa chọn hơn về đối tác và hệ thống tài chính, sức mạnh kinh tế dù lớn đến đâu cũng khó có thể tự mình quyết định cục diện chính trị.