Đọc văn học kinh điển qua 'lăng kính' mới

Trong Lý thuyết mỹ học (Ästhetische Theorie), triết gia Theodor W. Adorno khẳng định tác phẩm nghệ thuật không phải là một thực thể bất biến; không thể tách rời khỏi lịch sử tiếp nhận luôn biến đổi.

Hiện tượng Odyssey gần đây khiến cả giới phê bình lẫn công chúng bàn tán sôi nổi về cách đọc tác phẩm sử thi Hy Lạp này ở thế kỷ XXI. Hiện tượng này phản ánh một phần quan điểm của vị triết gia người Đức: Tác phẩm không ngừng “biến chuyển” trong lịch sử tiếp nhận của chính nó.

“Cập nhật” để duy trì khả năng kết nối với người đọc

Ngoài Odyssey, ở Việt Nam, nhiều tác phẩm kinh điển khác cũng được tái bản thường xuyên. Đặc biệt, có những cuốn sách có nhiều bản dịch mới, như Kiêu hãnh và định kiến của Jane Austen, Jane Eyre của Charlotte Brontë hay Những người khốn khổ của Victor Hugo.

Những cái tên vốn đã quen thuộc với nhiều thế hệ độc giả từ thế kỷ trước, được giới thiệu lại với giọng văn dịch mới, trình bày theo hướng dễ tiếp cận và thu hút hơn với độc giả ngày nay.

Ông Đỗ Quốc Đạt Nhân - Trưởng ban biên tập một đơn vị dịch mới và phát hành một số tác phẩm kinh điển.

Việc các đơn vị xuất bản đầu tư tổ chức dịch mới một tác phẩm kinh điển, theo ông Đỗ Quốc Đạt Nhân, Trưởng ban Biên tập Đông A, không đơn thuần là một xu hướng xuất bản mà phản ánh sự thay đổi của ngôn ngữ, của lý thuyết dịch thuật cũng như nhu cầu tiếp nhận văn học của độc giả đương đại.

“Khác với nguyên tác thường mang tính vĩnh cửu và cố định, một bản dịch luôn là một ‘sản phẩm của thời đại’. Ngay cả một bản dịch xuất sắc từng được coi là chuẩn mực cũng sẽ đến lúc cần được dịch lại sau vài chục năm vì nhiều lý do”, ông Đỗ Quốc Đạt Nhân nhận định.

Ông cho rằng việc dịch lại, trước tiên, xuất phát từ chính sự vận động của ngôn ngữ. Những bản dịch từ nhiều thập kỷ trước có thể chứa nhiều từ ngữ cổ, cách diễn đạt kém tự nhiên với độc giả trẻ hiện đại. Việc dịch lại giúp “làm mới” tác phẩm, đưa các cuốn sách kinh điển đến gần hơn với nhịp sống và thói quen tiếp nhận tri thức của thế hệ độc giả hiện nay.

Bên cạnh sự thay đổi của ngôn ngữ, năng lực và điều kiện làm nghề của đội ngũ dịch giả cũng đã khác trước. Nếu như trước đây, việc tiếp cận các tài liệu nghiên cứu, bản thảo hay tư liệu về tác giả còn nhiều hạn chế thì ngày nay, dịch giả có điều kiện tham khảo hệ thống nghiên cứu quốc tế phong phú hơn, đồng thời có nhiều cơ hội giao lưu trực tiếp với văn hóa bản địa.

Cùng với sự phát triển của ngành nghiên cứu dịch thuật, các dịch giả thế hệ sau cũng có thể nhìn lại những khoảng trống hoặc hạn chế lịch sử của các bản dịch trước để đưa ra những cách xử lý chính xác và tinh tế hơn.

Một nguyên nhân khác thúc đẩy xu hướng dịch lại đến từ chính sự thay đổi trong văn hóa đọc. Nếu trước đây, phần lớn độc giả đọc sách để tiếp nhận nội dung, thì ngày nay, việc đọc còn là một trải nghiệm văn hóa. Không ít người sẵn sàng sở hữu nhiều bản dịch khác nhau của cùng một tác phẩm để so sánh, đối chiếu hoặc đơn giản là để sưu tầm.

Theo ông Đạt Nhân, sự cạnh tranh giữa các bản dịch cũng tạo nên một đời sống văn học sôi nổi hơn, khuyến khích độc giả tranh luận, phản biện và nhìn nhận tác phẩm dưới nhiều góc độ.

Ba phiên bản Kiêu hãnh và định kiến.

Mỗi bản dịch là một "lăng kính" mới

Quan niệm về một "bản dịch tốt" cũng không ngừng dịch chuyển. Trưởng ban Biên tập Đông A cho biết: “Lịch sử dịch thuật ở Việt Nam từng trải qua những giai đoạn thiên về Việt hóa, tức ưu tiên sự mượt mà, dễ đọc, thậm chí có phần phóng tác để phù hợp với thị hiếu độc giả. Ngày nay, xu hướng phổ biến là tôn trọng tối đa nguyên tác, giữ lại phong vị văn hóa, giọng điệu và cấu trúc biểu đạt của tác giả. Chính sự thay đổi trong tư duy dịch thuật cũng tạo ra nhu cầu về những bản dịch mới”.

Từ góc nhìn đó, ông Đạt Nhân không cho rằng dịch lại đồng nghĩa với phủ nhận các bản dịch trước. Theo ông, mỗi bản dịch là một "lăng kính" phản chiếu tác phẩm thông qua vốn sống, trình độ ngôn ngữ và tinh thần của thời đại mà người dịch đang sống, góp phần mở ra thêm một cách đọc mới cho cùng một tác phẩm.

Bên cạnh đó, ông cũng nhận thấy sự thay đổi rõ rệt trong cách tiếp nhận văn học kinh điển của độc giả hiện nay. Nếu trước đây, người đọc thường tiếp nhận một bản dịch như phiên bản duy nhất của tác phẩm, thì ngày nay họ chủ động hơn rất nhiều. Nhiều độc giả trẻ sẵn sàng đối chiếu giữa các bản dịch, tìm hiểu uy tín của dịch giả, phương pháp chuyển ngữ, thậm chí so sánh trực tiếp với nguyên tác nếu có khả năng ngoại ngữ.

Việc tồn tại nhiều bản dịch khác nhau giúp độc giả có thêm lựa chọn, đồng thời tạo điều kiện để đối chiếu và tiếp cận tác phẩm dưới nhiều góc độ. Mỗi bản dịch mới giúp tác phẩm tiếp tục đối thoại với các thế hệ độc giả bằng chính ngôn ngữ và hơi thở của thời đại họ đang sống. Theo ông Đạt Nhân, chính vì vậy, dịch lại không chỉ mở rộng khả năng tiếp nhận của độc giả mà còn kéo dài sức sống của tác phẩm.

Trong bối cảnh đó, việc dịch lại văn học kinh điển không đơn giản là làm mới câu chữ. Đó còn là nỗ lực của người làm sách để tạo điều kiện cho những tác phẩm lớn tiếp tục được đọc, được hiểu và đối thoại với mỗi thế hệ độc giả bằng chính ngôn ngữ của thời đại họ.