Cách 'vượt chướng ngại' khi đọc tác phẩm kinh điển

Điện ảnh chuyển thể khiến nhiều người tìm đọc lại các tác phẩm kinh điển. Tuy nhiên, khi tiếp cận tác phẩm ở góc độ văn bản, người đọc thường gặp 2 vấn đề: hoặc tác phẩm quá dài, quá xa thời đại hiện nay dẫn tới khó hiểu; hoặc đọc được tác phẩm nhưng chưa hiểu hết giá trị tác phẩm hoặc hiểu sai ý đồ tác phẩm.

Điều này thường tới từ hai nguyên nhân: một, người đọc chưa nắm đủ thông tin về bối cảnh ra đời, hoàn cảnh tác giả dẫn tới hiểu sai tinh thần tác phẩm; hai, người đọc dùng góc nhìn hiện đại để có cái nhìn thiên kiến về tác phẩm.

Hiểu được những “chướng ngại” khi tiếp cận tác phẩm kinh điển, các nhà xuất bản (NXB) thế giới đã có những cách khác nhau để tác phẩm kinh điển trở nên gần gũi, dễ hiểu hơn với bạn đọc.

Wordsworth: Cung cấp thêm tri thức và công cụ đọc hiểu tác phẩm

Điểm ấn tượng của NXB Wordsworth với dòng sách kinh điển giá rẻ là phần Giới thiệu có hàm lượng học thuật lớn.

Mức độ công phu của phần Giới thiệu ngầm xác lập với độc giả rằng: Đây là tác phẩm có giá trị văn học và xã hội học, không chỉ là một tác phẩm nghệ thuật hay giải trí, và đó là lý do tác phẩm này được coi là “kinh điển”.

Riêng phần giới thiệu chỉ khoảng 20 trang sách nhưng có phần danh mục tài liệu tham khảo đã lên tới 30 tài liệu. Phần giới thiệu đi sâu vào các nhóm nội dung: phê bình tiểu sử và bối cảnh xã hội, vị thế tác phẩm trong văn học và sử học, phương pháp đọc, các lớp lang phê bình, hệ thống tham chiếu tác phẩm.

Phần danh mục tài liệu tham khảo cho riêng phần Giới thiệu cho tác phẩm Robinson Crusoe của NXB Wordsworth đã lên tới 30 tài liệu. Ảnh: Phan Chi.

Với phê bình tiểu sử và bối cảnh xã hội, phần Giới thiệu không chỉ liệt kê, mà làm rõ các xung đột thời đại. Ví dụ, bản Giới thiệu cho Pride and Prejudice (Kiêu hãnh và định kiến) sẽ không chỉ nhìn nhận tác phẩm như một tiểu thuyết lãng mạn, mà giúp độc giả hiểu hôn nhân trong thời đại tác phẩm chịu ảnh hưởng lớn của giai cấp.

Một ví dụ khác, bản Giới thiệu cho Robinson Crusoe lại nói nhiều về cuộc đời nhiều biến động trên thương trường của tác giả. Từ tiểu sử đó, người viết Giới thiệu chỉ ra rằng nhân vật Robinson Crusoe là hình mẫu của một "doanh nhân" trên một thị trường mới. Tinh thần “thương nhân” của Crusoe đã được trích dẫn bởi các nhà tư tưởng lớn như Karl Marx trong Tư bản luận (Das Kapital) để chứng minh các học thuyết kinh tế.

Phần giới thiệu còn làm rõ vị thế tác phẩm, tác giả trong tương quan với các tác phẩm khác. Ví dụ, trong Oliver Twist, phần giới thiệu sẽ đối chiếu nó với các tiểu thuyết phiêu lưu khác từ thế kỷ 18, so sánh với các tác giả khác để chỉ ra điểm kế thừa và sự sắc sảo riêng của Dickens.

Ngoài ra, phần giới thiệu của Wordsworth cung cấp các công cụ đọc - hiểu tác phẩm, giúp độc giả nắm bắt được những “tín hiệu”, những biểu tượng trong văn bản mà một người đọc phổ thông thường bỏ lỡ.

Có thể thấy, NXB Wordsworth không chỉ muốn người đọc đọc tác phẩm kinh điển, mà còn đọc với ngưỡng tri thức cao hơn về nhiều khía cạnh.

Collins, Everyman’s Library: "Bọc áo mới", kết hợp công cụ đọc

Sách của Collins nổi bật là sự đồng bộ về nhận diện. NXB luôn sử dụng một mẫu thiết kế chung cho bộ sưu tập. Sách được vẽ minh họa đồng bộ và đóng thành hộp (boxset) để tăng tính thẩm mỹ và giá trị sưu tầm.

Bộ sưu tập sách của Everyman's Library của một người đọc.

Tương tự, sách của NXB Everyman’s Library đầu tư một số dòng kinh điển có bìa cứng, bìa áo, hướng tới độc giả cao cấp.

Phần giới thiệu của Everyman's Library tập trung vào khía cạnh phê bình văn học. Cuốn sách còn có hệ thống biên niên chi tiết về cuộc đời và sự nghiệp của nhà văn. Phần này liệt kê cụ thể theo từng năm tác giả đã đi đâu, làm gì, gặp gỡ ai và sáng tác những gì, giống như một bản "sơ yếu lý lịch" chi tiết.

Một điểm đặc biệt khác của dòng sách Everyman’s Library là có ghi chú sự kiện ở đầu trang (running header) hỗ trợ việc đọc. Tính năng này giúp người đọc nắm bắt được mạch truyện khi lật sách, hữu ích cho những tác phẩm dài hoặc có nhiều tình tiết đan xen trong cùng một chương.

Ghi chú sự kiện ở đầu trang (running header) của dòng sách kinh điển NXB Everyman's Library. Ảnh: Phan Chi.

Penguin: Chọn tác phẩm mang tinh thần “đương đại”

Penguin thường ưu tiên tuyển chọn các tác phẩm có vai trò tham khảo cho cuộc sống đương đại. Chủ đề tác phẩm thường phản ánh sự hoán đổi giữa thiện và ác, các đề tài chiến tranh hoặc phản địa đàng (dystopia).

Thay vì xây dựng một hệ thống văn học toàn cảnh và hàn lâm như Wordsworth, Penguin chú trọng vào những cuốn sách là "Reader's favorite" (được độc giả yêu thích) hoặc đã được chuyển thể thành phim.

NXB tập trung vào những tác giả đã chứng minh được sức hút bền bỉ trên toàn cầu (long seller/best seller) hơn là đi theo một hệ thống lý luận văn học. Tác phẩm được chọn thường dễ đọc hơn so với những kiệt tác lớn gây thách thức người đọc.

Về đối tượng độc giả, Penguin hướng tới những người tiêu dùng hiện đại, những người muốn thể hiện cá tính, gu thẩm mỹ, phong cách sống thông qua việc đọc sách. Phần giới thiệu của Penguin không quá đặc sắc, thường chỉ dừng lại ở mức cung cấp thông tin.

Học được gì từ cách đọc tác phẩm kinh điển từ các NXB thế giới?

Từ cách các nhà xuất bản (NXB) danh tiếng thế giới, có thể rút ra một số gợi ý khi đọc tác phẩm kinh điển:

Một là, nên tìm hiểu bối cảnh xã hội và tiểu sử tác giả giúp hiểu động lực hành động của nhân vật, các biểu tượng trong tác phẩm.

Hai là, tìm cách so sánh tác phẩm với tác giả cùng thời, tác giả khác nền văn hóa để tìm ra điểm khác biệt.

Ba là, tìm hiểu tầm ảnh hưởng của tác phẩm. Tìm hiểu xem tác phẩm đó đã được công chúng thời bấy giờ đón nhận ra sao và nó đã tác động thế nào đến các thế hệ sau.

Bốn là, sau khi đã hiểu tinh thần gốc của tác phẩm trong bối cảnh tác phẩm ra đời, liên hệ và kết nối lại giá trị tác phẩm với những bài toán của cuộc sống hiện nay.