 |
Trầm cảm lâm sàng từ lâu được ghi nhận có liên hệ với rối loạn nhịp sinh học, “chiếc đồng hồ” 24 giờ bên trong cơ thể điều khiển chu kỳ thức - ngủ.
Theo The New York Times, TS Ian B. Hickie, giáo sư tâm thần học tại Trung tâm Não bộ và Tâm trí, Đại học Sydney (Australia), cho rằng mối liên hệ này có thể rộng hơn nhiều so với những gì từng được biết.
Một phần tư người mắc trầm cảm có thể thuộc phân nhóm mới
Trong nghiên cứu mới công bố trên British Journal of Psychiatry, TS Hickie đề xuất một phân nhóm trầm cảm mới mang tên trầm cảm nhịp sinh học. Theo nhóm nghiên cứu, tình trạng này có thể ảnh hưởng đến khoảng 1/4 số người mắc rối loạn trầm cảm chủ yếu và không chỉ xuất hiện vào một mùa nhất định trong năm.
Phân tích dữ liệu của hơn 11.000 người Australia đã được chẩn đoán mắc trầm cảm, nhóm nghiên cứu ghi nhận hơn 2.600 người đáp ứng các tiêu chí của phân nhóm này. Kết quả gợi mở rằng những bất thường trong nhịp ngủ - thức có thể giúp nhận diện một nhóm người bệnh trầm cảm có đặc điểm riêng.
 |
| Ngủ muộn, khó thức dậy vào buổi sáng hoặc ngủ nhiều hơn khi tâm trạng suy sụp có thể là những biểu hiện liên quan đến trầm cảm nhịp sinh học. Ảnh: Viktoriya Skorikova. |
Tuy nhiên, trầm cảm nhịp sinh học hiện chưa phải chẩn đoán chính thức. Đây mới là phân nhóm được các nhà nghiên cứu đề xuất, dựa trên những biểu hiện cụ thể. Một người được xếp vào nhóm này khi đáp ứng ít nhất 3 trong số các tiêu chí sau:
- Thức dậy trong tình trạng mệt mỏi.
- Thức dậy muộn.
- Tự nhận mình là “cú đêm”.
- Ngủ muộn hơn nhiều vào ngày nghỉ so với ngày làm việc.
- Có sự thay đổi theo mùa về thời lượng ngủ, hoạt động xã hội, tâm trạng, cân nặng, sự thèm ăn hoặc mức năng lượng.
- Ngủ nhiều hơn khi các cảm giác trầm cảm ở mức tồi tệ nhất.
Kết quả cho thấy những người đáp ứng các tiêu chí của trầm cảm nhịp sinh học có xu hướng khởi phát bệnh từ độ tuổi sớm hơn, dễ tăng cân trong các đợt trầm cảm và có nguy cơ xuất hiện những triệu chứng nghiêm trọng hơn, như ảo giác thoáng qua và ý nghĩ tự sát, so với những người không thuộc nhóm này.
Theo TS Hickie, việc nhận diện phân nhóm này có ý nghĩa quan trọng trong điều trị. Những người mắc trầm cảm nhịp sinh học có thể hưởng lợi nhiều hơn từ các phương pháp điều chỉnh đồng hồ sinh học, thay vì chỉ áp dụng những liệu pháp điều trị trầm cảm truyền thống.
Người bệnh có thể đáp ứng kém với thuốc chống trầm cảm
Những người có biểu hiện trầm cảm nhịp sinh học cho biết họ đáp ứng kém hơn với các thuốc chống trầm cảm thuộc nhóm ức chế tái hấp thu serotonin có chọn lọc (SSRI) và ức chế tái hấp thu serotonin - norepinephrine (SNRI).
Bên cạnh đó, người bệnh cũng báo cáo gặp nhiều tác dụng phụ hơn khi sử dụng các loại thuốc này.
 |
| Người mắc trầm cảm không điển hình có thể buồn ngủ ban ngày, vẫn thấy đói sau khi ăn no và đáp ứng kém với một số thuốc chống trầm cảm. Ảnh: Shutterstock. |
Một số biểu hiện của trầm cảm nhịp sinh học tương đồng với trầm cảm không điển hình, vốn được công nhận là một phân nhóm của trầm cảm. Người mắc dạng trầm cảm này thường buồn ngủ vào ban ngày, vẫn cảm thấy đói ngay cả sau khi ăn no và có thể đáp ứng kém với một số thuốc chống trầm cảm.
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự giao thoa giữa hai nhóm, nhưng không hoàn toàn trùng khớp. Khoảng 1.400 người mắc trầm cảm không điển hình không đáp ứng các tiêu chí của trầm cảm nhịp sinh học, cho thấy hai phân nhóm này có những đặc điểm riêng biệt.
Ngoài ra, trầm cảm nhịp sinh học còn có mối liên hệ với các tín hiệu di truyền liên quan đến nguy cơ mắc rối loạn tăng động giảm chú ý (ADHD), trầm cảm chủ yếu, rối loạn lo âu, rối loạn lưỡng cực, tình trạng viêm và kháng insulin.
Liệu pháp ánh sáng và melatonin có thể mang lại hiệu quả
TS Hickie cho rằng các liệu pháp điều chỉnh đồng hồ sinh học, như sử dụng melatonin (hormone giúp điều hòa chu kỳ ngủ - thức) và liệu pháp ánh sáng, có thể mang lại hiệu quả điều trị tốt hơn cho nhóm người mắc trầm cảm nhịp sinh học.
“Những người không đáp ứng với thuốc chống trầm cảm rất nhanh chóng bị dán nhãn là kháng điều trị”, TS Hickie nói. “Chúng tôi cho rằng có lẽ họ đã đi sai hướng ngay từ đầu”.
 |
| Liệu pháp ánh sáng và melatonin được đề xuất như những hướng điều trị tiềm năng nhằm điều chỉnh nhịp sinh học ở người mắc trầm cảm. Ảnh: Unsplash. |
Dù vậy, cần thêm nghiên cứu để xác định các phương pháp này có thực sự hiệu quả với người mắc trầm cảm nhịp sinh học hay không. Một số nghiên cứu trước đây đã ghi nhận lợi ích đối với sức khỏe tâm thần khi điều chỉnh đồng hồ sinh học và duy trì lịch sinh hoạt ổn định.
Michael Terman, nhà nghiên cứu chứng minh ánh sáng nhân tạo cường độ cao vào sáng sớm có tác dụng chống trầm cảm, cho biết: “Các đặc điểm nhịp sinh học như khó tỉnh táo vào buổi sáng hoặc ngủ quá nhiều có thể là cơ sở để cân nhắc các phương pháp điều trị tập trung vào giấc ngủ và điều chỉnh nhịp sinh học”.
“Liệu pháp ánh sáng buổi sáng được công nhận là phương pháp điều trị rối loạn cảm xúc theo mùa. Các nghiên cứu cũng ghi nhận lợi ích của liệu pháp này đối với trầm cảm không theo mùa và rối loạn lưỡng cực”, TS Terman, Chủ tịch Trung tâm Trị liệu Môi trường, cho biết.
Theo ông, việc xem xét trầm cảm nhịp sinh học như một tình trạng y khoa là có cơ sở. Tuy nhiên, ông nhấn mạnh các phát hiện của nghiên cứu chưa xác lập một chẩn đoán mới, cũng chưa chứng minh trầm cảm nhịp sinh học sẽ đáp ứng với những phương pháp điều trị cụ thể.
Theo đó, phần lớn người tham gia nghiên cứu có nguồn gốc châu Âu và tự báo cáo về chu kỳ ngủ - thức, nên độ chính xác của thông tin chưa được xác minh. Các nhà nghiên cứu cũng chưa làm rõ liệu họ có đang trong đợt trầm cảm tại thời điểm khảo sát hay không, bởi tình trạng này vốn có thể gây rối loạn giấc ngủ.
“Nếu đây thực sự là một dạng trầm cảm nhịp sinh học, các vấn đề về nhịp sinh học sẽ biến mất khi bệnh trầm cảm thuyên giảm. Tuy nhiên, nghiên cứu chưa chứng minh được điều đó”, TS Nina Kraguljac, Trung tâm Y khoa Wexner thuộc Đại học Tiểu bang Ohio (Mỹ), Chủ tịch Hội đồng Nghiên cứu của Hiệp hội Tâm thần học Mỹ, nhận định.
Dù vậy, bà cho rằng cần nghiên cứu sâu hơn về vai trò của đồng hồ sinh học trong não đối với bệnh trầm cảm. “Hầu như mọi bệnh nhân trầm cảm đều ngủ quá nhiều hoặc quá ít. Vì vậy, xem xét nhịp sinh học có thể giúp cá nhân hóa phương pháp điều trị cho từng người bệnh”, bà nói.
Cuốn sách Súng, vi trùng và thép là lược sử về các xã hội của loài người trong khoảng 13.000 năm trở lại đây. Tác giả tập trung tìm lời giải cho câu hỏi: “Tại sao lịch sử đã diễn ra trên mỗi châu lục một khác?”.
