Trước khi bắt đầu phần bình giải theo góc nhìn tâm lý học, tôi muốn nói đôi lời về chính văn bản thiêng này. Tử thư Tây Tạng, hay còn gọi là Bardo Thödol, là một cuốn sách chỉ dẫn dành cho người chết và người hấp hối. Giống như Tử thư Ai Cập, nó được viết ra để làm kim chỉ nam cho linh hồn trong giai đoạn tồn tại ở cõi trung ấm (Bardo) - một trạng thái trung gian kéo dài tượng trưng bốn mươi chín ngày giữa cái chết và sự tái sinh.

Văn bản thiêng này chia làm ba phần. Phần thứ nhất, gọi là Chikhai Bardo, mô tả những hiện tượng tâm linh xảy ra vào khoảnh khắc lâm chung. Phần thứ hai, Chönyid Bardo, bàn về trạng thái mộng mị xuất hiện ngay sau khi chết, cùng với những gì được gọi là “ảo tưởng nghiệp lực”. Phần thứ ba, Sidpa Bardo, nói về sự khởi phát của bản năng tái sinh và các sự kiện tiền sản.

Đặc điểm nổi bật là trong chính quá trình chết, con người có thể đạt được tuệ giác tối thượng và sự khai sáng, do đó đây là thời điểm có khả năng giải thoát cao nhất. Nhưng chẳng bao lâu sau, các “ảo giác” bắt đầu xuất hiện, dẫn dắt linh hồn tiến dần đến sự tái sinh - trong khi những ánh sáng giác ngộ ngày càng yếu đi, tản mát hơn, đồng thời các hình ảnh hiện ra càng lúc càng đáng sợ. Sự sa sút này minh họa cho việc ý thức bị tách rời khỏi chân lý giải thoát khi nó tiến gần hơn đến sự tái sinh vật chất.

Mục đích của bản hướng dẫn là giúp hồn người chết tập trung tâm ý ở từng giai đoạn của ảo vọng và vướng mắc, nhận ra cơ hội giải thoát luôn hiện hữu, đồng thời hiểu rõ bản chất của những hình ảnh mà họ đang thấy. Văn bản Bardo Thödol này sẽ được vị lạt ma tụng đọc bên cạnh thi thể của người đã khuất.

Linh hồn sau khi con người chết đi về đâu? Ảnh: The Gaudiya.

Tôi nghĩ rằng không có cách nào tốt hơn để thể hiện lòng biết ơn sâu sắc đối với hai dịch giả trước của văn bản thiêng này - cố Lạt ma Kazi Dawa-Samdup và Tiến sĩ Evans-Wentz - ngoài việc, thông qua một bình luận theo góc nhìn tâm lý học, cố gắng giúp thế giới tư tưởng kỳ vĩ và những vấn đề chứa đựng trong tác phẩm này trở nên dễ hiểu hơn với người phương Tây.

Tôi tin rằng tất cả những ai đọc cuốn sách này với cái nhìn rộng mở, không thiên kiến, và để cho nội dung của nó chạm tới tâm trí mình một cách vô tư, nhất định sẽ gặt hái được những phần thưởng tinh thần phong phú.

Bardo Thödol, được tiến sĩ W. Y. Evans- Wentz, người biên tập bản dịch, đặt cho một cái tên rất thích hợp là The Tibetan Book of the Dead (Tử Thư Tây Tạng), đã gây nên một tiếng vang lớn tại các nước nói tiếng Anh khi lần đầu xuất bản vào năm 1927.

Tác phẩm này thuộc về nhóm những trước tác không chỉ thu hút sự quan tâm của các học giả chuyên nghiên cứu Phật giáo Đại thừa, mà còn có sức hấp dẫn đặc biệt đối với độc giả phổ thông, những người muốn mở rộng vốn hiểu biết về đời sống, bởi tính nhân bản sâu sắc và cái nhìn thấu triệt hơn nữa vào những bí ẩn của tâm hồn con người.

Trong nhiều năm, kể từ khi tôi lần đầu đọc nó, Bardo Thödol đã trở thành người bạn đồng hành thường trực của tôi. Từ đó, tôi đã nhận được không chỉ nhiều ý tưởng và phát hiện kích thích tư duy, mà còn nhiều nhận thức nền tảng sâu sắc.

Khác với Tử thư Ai Cập, một tác phẩm khiến người ta dễ nói quá lan man hoặc nói không đầy đủ, Bardo Thödol đem đến một triết lý dễ hiểu hướng đến con người, chứ không phải tới các vị thần hay những người nguyên thủy man sơ. Triết lý của nó chứa đựng tinh hoa của phê bình tâm lý học Phật giáo, và ở phương diện này, có thể nói đó là một tác phẩm đạt đến sự siêu việt chưa từng có.

Không chỉ các vị thần “hung dữ” mà cả các vị thần “hiền hòa” trong văn bản thiêng này đều được xem là những hình ảnh phóng chiếu của các khía cạnh bị mắc kẹt trong tâm trí-tinh thần của con người, thứ ràng buộc con người với vòng luân hồi sinh tử. Khi nghe đến điều này, hẳn nhiều người Âu Tây sẽ tặc lưỡi cho rằng việc khẳng định thần linh chẳng qua chỉ là hình ảnh trong tâm hồn con người là điều chẳng hề mới, một thực tế quá hiển nhiên.

Tuy nhiên, những người Âu Tây “đã giác ngộ” ấy mới chỉ nhìn thấy bề mặt tầm thường mà chưa thấy được hàm ý cao siêu bên trong. Mặc dù có thể dễ dàng chấp nhận cách giải thích rằng thần linh là những hình ảnh phóng chiếu ra từ tâm trí, họ lại hoàn toàn không có khả năng đồng thời thừa nhận sự hiện hữu thực tại của thần linh. Bardo Thödol làm được điều đó, vì những tiền đề siêu hình thiết yếu nhất của văn bản thiêng này có thể khiến những lập luận của cả những người Âu Tây tin lẫn không tin vào sự hiện hữu của thần linh trở nên thật nông cạn.

Một giả định luôn tồn tại nhưng chưa từng được nói rõ ra trong Bardo Thödol là tính chất phi luật của mọi khẳng định siêu hình, và chưa kể là quan niệm về sự sai biệt về chất giữa các cấp độ ý thức khác nhau cùng những thực tại siêu hình được quy định bởi các cấp độ ấy. Nền tảng của cuốn kinh sách phi thường này không phải là tư duy “hoặc cái này hoặc cái kia” đầy giới hạn của người Âu Tây, mà là một tinh thần khẳng định vĩ đại “vừa cái này vừa cái kia”.

Lời khẳng định này có thể khiến các triết gia phương Tây cảm thấy khó chấp nhận, bởi lẽ phương Tây đề cao sự sáng tỏ và tính đơn nghĩa; vì vậy, có triết gia bám chặt vào lập luận “Thượng đế tồn tại”, trong khi người khác cũng say sưa không kém với phủ định “Thượng đế không tồn tại”. Vậy những người anh em có lập trường đối lập ấy sẽ nghĩ gì trước một khẳng định như sau:

Nhận ra Tính Không trong chính trí tuệ của ngài là Phật Tính, đồng thời hiểu rằng đó cũng chính là ý thức của ngài, khi ấy, ngài sẽ an trú trong trạng thái tâm thức thiêng liêng của Đức Phật.