'Steve Jobs Việt Nam' có thể xuất hiện chỉ bằng nỗ lực cá nhân?

Đề văn thi tốt nghiệp THPT mới đây gây tranh luận trên mạng xã hội vì câu hỏi “Làm thế nào để có ‘Steve Jobs Việt Nam’?”.

Quan điểm của Herbert Spencer có thể giải đáp câu hỏi này: “Vĩ nhân được kiến tạo bởi xã hội, trước khi xã hội được tái thiết bởi vĩ nhân” (Before he can remake his society, his society must make him).

Vĩ nhân được tạo ra bởi xã hội thế nào?

Khi nhìn vào vĩ nhân, dễ dàng rơi vào niềm tin rằng mọi thành công của họ đều nhờ tư chất cá nhân và nền tảng gia đình tốt về cả giáo dục lẫn tài chính, tức “xuất phát điểm thuận lợi”. Niềm tin này có những tương đồng với lý thuyết “Người vĩ đại” - khá phổ biến vào khoảng thế kỷ XIX - tin rằng văn minh nhân loại được điều hướng bởi các vĩ nhân có phẩm chất hơn người.

Nhà xã hội học Herbert Spencer đã chỉ trích quan điểm này. Ông tin rằng cá nhân vĩ đại là sản phẩm tạo ra bởi xã hội. Cũng bởi thế, xã hội có cơ chế phù hợp không chỉ sản sinh ra một vĩ nhân, mà rất nhiều vĩ nhân. Tương tự, Mỹ là nơi tập trung của rất nhiều quái kiệt, mà Steve Jobs, Elon Musk, Mark Zuckerberg chỉ là ba trong số đó.

Câu hỏi mới đặt ra là, quốc gia như Mỹ có điều gì đặc biệt mà tạo ra được nhiều vĩ nhân tới thế? Theo các nghiên cứu, có thể chia ra 3 yếu tố: Nhà nước dám đầu tư cho rủi ro, có sự tưởng thưởng xứng đáng trong xã hội cho phát kiến mới, một nền văn hóa dung dưỡng cho sự khác biệt.

Nhà nước dám đầu tư mạo hiểm, xã hội trọng kiến tạo thay vì đầu cơ

Nhìn vào trường hợp của Steve Jobs, thành công của Apple quyết định một phần lớn bởi các quỹ đầu tư mạo hiểm của Mỹ hoạt động trong nhiều thập kỷ, kết hợp một hệ thống tri thức công nghệ được xây dựng bởi hàng loạt nghiên cứu.

Theo cuốn sách Nhà nước khởi tạo: Giải những huyền thoại về vai trò của Nhà nước và khu vực tư nhân của nhà kinh tế học Mariana Mazzucato, các công nghệ làm nên sự "thông minh" của chiếc iPhone Apple đều khởi phát từ các chương trình đầu tư mạo hiểm dài hạn của chính phủ Mỹ.

Doanh nghiệp tư nhân, bao gồm cả các quỹ đầu tư mạo hiểm (VC), thường rất rụt rè và chỉ dám nhảy vào đầu tư khi công nghệ đã chín muồi và rủi ro thị trường đã được giảm thiểu. Nhà nước đóng vai trò là “nhà đầu tư mạo hiểm kiên nhẫn”, gánh chịu rủi ro lớn nhất ở giai đoạn đầu thông qua việc tài trợ trực tiếp cho các nghiên cứu cơ bản.

Cuốn Nhà nước khởi tạo: Giải những huyền thoại về vai trò của Nhà nước và khu vực tư nhân của nhà kinh tế học Mariana Mazzucato.

Một vài ví dụ có thể kể tới gồm: mạng Internet, hệ thống GPS, trợ lý Siri đều có khởi điểm từ dự án khác nhau của Bộ Quốc phòng Mỹ; màn hình cảm ứng có khởi điểm từ nghiên cứu đại học tài trợ bởi Quỹ Khoa học Quốc gia Mỹ. Steve Jobs là người có công tích hợp và sử dụng các sáng chế này trong sản phẩm của mình.

Ngoài các quỹ cho nghiên cứu, Chính phủ Mỹ còn có các gói hỗ trợ tài chính. Trong giai đoạn khởi nghiệp ban đầu, Apple đã chế tạo chiếc máy tính đầu tiên của mình một phần nhờ vào khoản tiền từ một quỹ hỗ trợ doanh nghiệp nhỏ được tài trợ bởi Chính phủ Mỹ.

Tương tự, các công ty trong hệ sinh thái của Elon Musk cũng hưởng lợi từ nguồn vốn công. SpaceX có hợp đồng với NASA, Tesla hưởng lợi từ các khoản vay tín dụng khổng lồ, Starshield có hợp đồng với Chính phủ về mạng lưới vệ tinh cho quân đội,… Sự tồn tại của hệ sinh thái Elon Musk không thể tách rời khỏi các quyết định từ khu vực công.

Thung lũng Silicon là nơi tập trung các thiên tài công nghệ cũng không phải là một hiện tượng tự phát ngẫu nhiên, mà là các chính sách điều hướng nguồn lực một cách chủ đích. Bằng cách kết nối trực tiếp nghiên cứu học thuật từ đại học với nhu cầu từ Chính phủ và doanh nghiệp, nghiên cứu và kinh doanh tạo thành mô hình cộng sinh hoàn hảo. Chính giáo dục là môi trường để nuôi dưỡng nhân tài và tạo ra sáng chế cho các gã khổng lồ công nghệ ứng dụng sau này.

Ngoài ra, không thể không kể đến niềm tin của xã hội - trong đó văn hóa có ảnh hưởng lớn - tới sự thành công của các vĩ nhân. Một xã hội trọng năng lực tạo ra sản phẩm mới thay vì làm giàu nhờ đầu cơ; một xã hội khuyến khích sự khác biệt thay vì tuân theo lẽ thường và quy tắc, tất yếu sẽ nuôi dưỡng được vĩ nhân tương lai.

Tựu trung lại, Steve Jobs hay Elon Musk đều là minh chứng cho quan điểm: một cá nhân kiệt xuất vẫn cần có cấu trúc xã hội, thể chế phù hợp, văn hóa cởi mở để phát triển. Không thể chờ đợi thành công ngẫu nhiên của các thiên tài. Có câu “cần một ngôi làng để nuôi dạy một đứa trẻ”, thì cũng cần một quốc gia để nuôi dưỡng những thiên tài này.