 |
Các nhà lãnh đạo từng phản đối chiến dịch quân sự Mỹ - Israel nhằm vào Iran đang bị kẹt giữa "gọng kìm" nghiệt ngã: một bên là sự giận dữ của Tổng thống Mỹ Donald Trump khi họ không tham chiến, bên kia là cử tri trong nước vốn phản đối sâu sắc cuộc chiến và chính bản thân ông Trump.
Thế khó này đang làm thay đổi động lực quan hệ giữa Mỹ và các đồng minh. Những lãnh đạo từng tìm cách xoa dịu và lấy lòng người đứng đầu siêu cường nay bắt đầu công khai chỉ trích, thậm chí chủ động giữ khoảng cách.
Không chỉ vì bất đồng với chính sách đối ngoại của Washington, mà còn do sức ép từ hệ lụy chiến tranh đe dọa sinh kế người dân, qua đó trực tiếp ảnh hưởng tới chính phủ và tương lai chính trị của họ, theo CNN.
Rạn nứt xuyên Đại Tây Dương
Ngay cả những người từng tìm cách dung hòa quan điểm với ông Trump hiện cũng phải lên tiếng trước phong cách đối ngoại bị coi là "ngạo mạn" của ông.
Thủ tướng Italy Giorgia Meloni gọi các phát ngôn công kích Giáo hoàng Leo XIV là “không thể chấp nhận”. Thủ tướng Anh Keir Starmer thừa nhận “đã quá mệt mỏi” khi người dân Anh phải gánh hóa đơn năng lượng tăng cao vì hệ quả từ các quyết định của Washington.
 |
| Thủ tướng Italy Meloni, người từng được coi là "chiếc cầu nối" lý tưởng giữa châu Âu và Nhà Trắng cũng đã phải lên tiếng phản đối ông Trump. Ảnh: Reuters. |
Các lãnh đạo đang phải đối mặt với những hậu quả chiến tranh ngoài tầm kiểm soát. Quỹ Tiền tệ quốc tế IMF cảnh báo kinh tế toàn cầu có nguy cơ rơi vào kịch bản “bất lợi”, với tăng trưởng năm nay chỉ khoảng 2,5%, giảm mạnh so với mức 3,4% của năm 2025.
Những nền kinh tế phụ thuộc vào dầu khí Trung Đông chịu rủi ro lớn hơn. IMF đã hạ dự báo tăng trưởng của Anh xuống còn 0,8% trong năm 2026 (so với mức 1,3% trước đó) - một cú đòn nặng nề với chính phủ của ông Starmer, vốn đang chật vật thực hiện cam kết phục hồi kinh tế.
Một đồng minh chủ chốt khác là Nhật Bản cũng chịu sức ép tương tự do phụ thuộc năng lượng Trung Đông. Chi phí vận tải tăng kéo theo lạm phát leo thang, đe dọa đà tăng lương mong manh. Thủ tướng Sanae Takaichi khó có thể lường trước những “cơn gió ngược” này ngay sau chiến thắng lịch sử hồi tháng 2.
Ngay cả trước khi xung đột Iran bùng phát, ông Trump vốn đã không được lòng dư luận tại nhiều quốc gia đồng minh. Một khảo sát của Pew Research Center cho thấy tỷ lệ ủng hộ ông ở hơn một chục quốc gia chỉ ở mức 35% hoặc thấp hơn.
NATO và "cái gậy" quyền lực đơn phương
Khoảng cách này không chỉ là rạn nứt nhất thời mà đe dọa chính cấu trúc liên minh từng giúp Mỹ gia tăng sức mạnh suốt nhiều thập kỷ. Thái độ lạnh nhạt của ông Trump với NATO càng khiến các cam kết phòng thủ chung trở nên mong manh.
Thông điệp từ Nhà Trắng hiện rất rõ ràng: ưu tiên hành động đơn phương để bảo vệ lợi ích Mỹ. Ông Trump dường như coi NATO không phải là một liên minh phòng thủ, mà là công cụ phục vụ mục tiêu đối ngoại, kể cả trong những cuộc chiến “tùy chọn” như với Iran.
Ông Trump không có sự kiên nhẫn cho những đồng minh núp dưới "chiếc ô an ninh" của Mỹ nhưng lại từ chối ra trận.
Tuy nhiên, việc tham gia chiến sự gần như là bất khả thi về mặt chính trị đối với nhiều lãnh đạo đồng minh. Cử tri của họ coi cuộc chiến Iran là thiếu khôn ngoan, khó thành công và vi phạm luật pháp quốc tế. Những phát ngôn xem nhẹ tổn thất của đồng minh trong các cuộc chiến hậu 11/9 càng làm gia tăng tâm lý phản đối ông Trump.
Dự báo của IMF cho thấy xung đột Iran không còn là một cuộc khủng hoảng đối ngoại xa xôi, mà đã trở thành mối đe dọa nội tại về kinh tế - chính trị. Điều này, cộng với căng thẳng gia tăng giữa các lãnh đạo đồng minh và Tổng thống Mỹ, khiến việc đứng về phía Washington trở thành một “gánh nặng chính trị”.
 |
| IMF dự báo chiến tranh Iran có thể kéo tăng trưởng toàn cầu xuống đáy hậu Covid-19. Biểu đồ: Financial Times. |
Tại Italy, bà Meloni - lãnh đạo một đảng cánh hữu dân túy và được xem là gần gũi về ý thức hệ với ông Trump - từng đóng vai trò cầu nối giữa Nhà Trắng và châu Âu. Nhưng đà tăng giá nhiên liệu do chiến tranh đã làm suy giảm mức tín nhiệm của bà.
Trong bối cảnh Italy có hơn 40 triệu tín đồ Công giáo và mối quan hệ đặc biệt với Vatican, bà gần như không có lựa chọn nào khác ngoài việc lên tiếng chỉ trích ông Trump. Tuy nhiên, động thái này có thể phá vỡ hơn một năm nỗ lực ngoại giao và xây dựng quan hệ.
Ông Trump được dẫn lời trên báo Corriere della Sera rằng “bị sốc” trước bà Meloni, thậm chí công kích ngược lại lập trường của bà về nguy cơ hạt nhân từ Iran.
Ở Canada, Thủ tướng Mark Carney là ví dụ điển hình cho việc “hiệu ứng Trump” tái định hình chính trị nội bộ. Chiến thắng của ông - dựa trên lập trường chống ông Trump - đến sau những phát ngôn của Tổng thống Mỹ bị xem là đe dọa chủ quyền Canada. Gần đây, ông Carney tiếp tục củng cố quyền lực với đa số nghị viện, khẳng định đường lối độc lập trước Washington.
Tuy nhiên, ngay cả những lãnh đạo có nền tảng chính trị vững hơn cũng không tránh khỏi sức ép từ các yếu tố ngoài kiểm soát: thiệt hại kinh tế do chiến tranh, thuế quan của Mỹ, hay nguy cơ đàm phán lại các hiệp định thương mại khu vực.
 |
| Thủ tướng Canada Mark Carney - người đắc cử nhờ lập trường cứng rắn chống lại các cuộc công kích vào chủ quyền của ông Trump. Ảnh: Reuters. |
Tại châu Âu, làn sóng dân túy từng coi ông Trump là hình mẫu cũng đang thay đổi. Tại Hungary, việc ông Viktor Orbán thất cử sau 16 năm cầm quyền dù nhận được sự ủng hộ từ ông Trump và phong trào MAGA, có thể thúc đẩy xu hướng các lãnh đạo dân túy giữ khoảng cách với Washington.
Nghịch lý chiến lược
Nhà Trắng dường như không mấy quan tâm tới khó khăn chính trị mà phong cách của ông Trump gây ra cho các đồng minh, thậm chí thể hiện sự coi thường châu Âu hiện đại. Phó Tổng thống JD Vance từng cảnh báo các giá trị truyền thống châu Âu có thể bị xói mòn bởi làn sóng nhập cư.
Trong khi đó, ông Trump tin rằng mình vẫn được ủng hộ ở nước ngoài và cho rằng việc phô trương sức mạnh đã khiến Mỹ trở nên “đáng sợ và được tôn trọng hơn bao giờ hết”.
Bộ trưởng Tài chính Scott Bessent thậm chí cho rằng IMF đã “phản ứng thái quá” về tác động của chiến tranh Iran.
 |
| Dù đang tìm cách "thoát ly" khỏi ông Trump để xoa dịu cử tri, các đối tác châu Âu vẫn không thể mạo hiểm một sự đổ vỡ hoàn toàn với Washington. Ảnh: Reuters. |
Dù ngày càng công khai chỉ trích ông Trump, các lãnh đạo châu Âu vẫn bị giới hạn bởi điểm yếu lớn nhất "năng lực quân sự suy giảm". Khi ông Trump phàn nàn rằng NATO không triển khai lực lượng tới eo biển Hormuz, ông đã chạm đúng “điểm đau”: không chỉ thiếu sự ủng hộ chính trị, mà nhiều nước còn thiếu cả năng lực thực thi sau nhiều năm cắt giảm quốc phòng.
Trong bối cảnh ông Trump cân nhắc rút Mỹ khỏi NATO, việc tái vũ trang quy mô lớn ở châu Âu có thể gây bất ổn nội bộ do phải cắt giảm chi tiêu xã hội - một lựa chọn khó chấp nhận về mặt chính trị.
Vì vậy, dù buộc phải giữ khoảng cách để tự bảo vệ mình, các đồng minh châu Âu cũng không thể mạo hiểm cắt đứt hoàn toàn với Mỹ. Nhưng nghịch lý nằm ở chỗ, càng bị gây sức ép tham gia một cuộc chiến không được lòng dân, họ càng ít không gian chính trị để hỗ trợ Washington chấm dứt chính cuộc chiến đó.
Những cuốn sách hay về châu Âu
Tri Thức - Znews giới thiệu tới độc giả các cuốn sách hay nên đọc để hiểu thêm về châu Âu, khu vực có bề dày lịch sử được mệnh danh là "lục địa già".
Độc giả có thể xem thêm tại đây.
