Công ty vừa được ông Trump nhắc đến có gì đặc biệt

Ông Trump đã đích thân ra tay ứng cứu cho Palantir khi công ty trải qua tuần tệ nhất trong hơn một năm. Ảnh: SV.

Phần mềm "Gotham" của Palantir đang giúp chính phủ Mỹ liên kết hàng tỷ điểm dữ liệu từ những nguồn biệt lập. Nhờ khả năng xâu chuỗi thông tin, cơ quan chức năng có thể xây dựng những hồ sơ chi tiết và đa chiều về toàn bộ cá nhân cũng như tổ chức trong xã hội.

Sự bành trướng của Palantir trong các cơ quan nhà nước đang đẩy thế giới vào một bài toán hóc búa giữa hiệu quả quản lý và quyền riêng tư cá nhân. Khi công nghệ vượt xa các rào cản truyền thống, ranh giới giữa bảo vệ an ninh quốc gia và giám sát dân sự đang dần trở nên mong manh.

“Bản đồ hóa” dữ liệu quốc gia

Hôm 10/4 vừa qua, Tổng Thống Mỹ Donald Trump ca ngợi Palantir trên mạng xã hội Truth Social trong bối cảnh cổ phiếu công ty phần mềm AI này lao dốc 14%, ghi nhận tuần tồi tệ nhất hơn một năm.

“Palantir đã chứng minh có năng lực và trang bị chiến đấu rất mạnh. Cứ hỏi kẻ thù của chúng ta là biết”, ông Trump viết.

Quân đội Mỹ đang sử dụng nền tảng Maven Smart System tích hợp AI của Palantir Technologies để xác định mục tiêu ở Trung Đông, liên quan đến các cuộc tấn công nhằm vào Iran bắt đầu từ cuối tháng 2.

Palantir phụ thuộc vào khách hàng chính phủ, gồm cả Lầu Năm Góc và Cơ quan Thực thi Di trú và Hải quan (ICE) Mỹ, chiếm hơn một nửa doanh thu tại Mỹ.

Palantir có thể trở thành một thực thể với khả giám sát toàn bộ người dân của một quốc gia. Ảnh: The Conversation.

Thực tế, Palantir đóng vai trò là một "nhà thầu phân tích", cung cấp các công cụ để chính phủ khai thác những kho dữ liệu khổng lồ vốn đang nằm rải rác ở nhiều cơ quan khác nhau. Trong đó, hệ thống mang tên "Gotham" chính là chức năng cốt lõi, giúp chuyển đổi những thông tin rời rạc thành một bức tranh thống nhất.

Điểm mạnh nhất của Palantir nằm ở khả năng xóa bỏ các rào cản dữ liệu rời rạc. Trước đây, hồ sơ thuế, dữ liệu nhập cảnh, hồ sơ tiền án tiền sự và lịch sử di chuyển thường nằm ở các hệ thống độc lập.

Palantir đã tích hợp tất cả vào một môi trường duy nhất. Tại đây, các dòng dữ liệu thô biến thành các thực thể sống động như con người, phương tiện, hoặc địa điểm, cho phép các nhà điều tra khai thác gần như toàn bộ dữ liệu của một thực thể.

Chỉ với vài thao tác, các nhân viên an ninh có thể truy xuất một mạng lưới quan hệ phức tạp của bất kỳ đối tượng nào. Khả năng tìm kiếm chi tiết đến mức đáng kinh ngạc: từ những đặc điểm nhận dạng như hình xăm, cho đến các mối quan hệ xã hội gián tiếp hay thói quen mua sắm hàng ngày.

Chính sự "bản đồ hóa" toàn diện này đã biến Palantir trở thành công cụ đắc lực trong việc thực thi pháp luật và quản lý biên giới tại Mỹ.

Ranh giới quyền lực mới

Sự hiệu quả của Palantir đi kèm với những rủi ro đạo đức lớn về quyền riêng tư và công bằng xã hội. Khi mọi dữ liệu được kết nối, quyền riêng tư hay quyền được "ẩn danh" của công dân gần như bị triệt tiêu hoàn toàn.

Điều thậm chí còn đáng lo ngại hơn cả là tính chất "hộp đen" của các thuật toán. Palantir cung cấp công cụ, nhưng cách các thuật toán này phân loại đối tượng hay xác định mức độ rủi ro của một cá nhân thường không được công khai minh bạch.

Hệ quả là dữ liệu lịch sử có thể bị khuếch đại, dẫn đến việc nhắm mục tiêu sai lầm vào các nhóm cộng đồng yếu thế. Một cá nhân có thể bị đưa vào danh sách theo dõi đặc biệt chỉ vì những mối quan hệ xã hội ngẫu nhiên hoặc các hành vi được thuật toán gắn nhãn là "bất thường". Khi công dân bị giám sát liên tục, ranh giới giữa việc ngăn chặn tội phạm và kiểm soát cực đoan trở nên cực kỳ mong manh.

Khả năng kiểm soát thông tin của toàn xã hội đang có khả năng nằm trong tay một phần mềm độc quyền. Ảnh: Business Reporter.

Mặt khác, sự phụ thuộc quá mức vào một thực thể tư nhân đang hình thành nên một dạng quyền lực mới trong bộ máy quản trị. Thực tế cho thấy, trong không ít kịch bản, các kỹ sư của Palantir mới là những người nắm giữ khả năng vận hành và đọc hiểu hệ điều hành dữ liệu quốc gia.

Khi các quyết định mang tính sống còn của đất nước được đưa ra dựa trên một phần mềm độc quyền, những tập đoàn công nghệ này vô hình trung sở hữu tầm ảnh hưởng vượt xa cả các nhà hoạch định chính sách hay giới cầm quyền.

"Điều này đặt ra câu hỏi về việc ai mới thực sự là người nắm quyền kiểm soát: cơ quan nhà nước hay các tập đoàn công nghệ đứng sau", The Conversation nhận định.

Dù Palantir khẳng định công nghệ của họ chỉ nhằm mục đích bảo vệ an ninh và tối ưu hóa quản lý, những tác động sâu xa của nó đối với tự do cá nhân là không thể phủ nhận.

Nếu không có các quy định pháp lý đủ mạnh và cơ chế giám sát độc lập, bản đồ dữ liệu của quốc gia có thể dễ dàng trở thành công cụ cho một chế độ giám sát toàn diện, nơi mọi bước đi của công dân đều nằm trong tầm mắt của chính quyền.