Để hiểu rõ hơn về những “nút thắt” liên quan đến vật liệu xây dựng, PV Tiền Phong đã có cuộc trao đổi với ông Nguyễn Thế Minh - Phó cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng - Bộ Xây dựng.
- Thưa ông, bước vào giai đoạn bứt tốc của các dự án hạ tầng, một nghịch lý đang hiện hữu là: Vì sao có nguồn nhưng công trình vẫn thiếu vật liệu? Đâu là nguyên nhân sâu xa của sự khan hiếm này?
Ông Nguyễn Thế Minh: Bước vào giai đoạn 2026-2030, quy mô đầu tư hệ thống hạ tầng giao thông trên cả nước rất lớn, đặc biệt là hệ thống đường bộ cao tốc khu vực Đông Nam Bộ và Tây Nam Bộ. Theo ước tính, tổng nhu cầu vật liệu cát đắp nền, đá cho khu vực này lên đến cả trăm triệu khối mà chưa kể đến nhu cầu cho các dự án đầu tư hạ tầng của các địa phương. Đây là một thách thức rất lớn đối với ngành xây dựng. Thực tế, tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long, nguồn vật liệu cát đắp nền ngày một khan hiếm do nguồn phù sa bồi đắp hiện nay ngày một suy giảm do bị chặn bởi hệ thống đập thủy điện ở thượng nguồn. Trong khi đó, với nguồn vật liệu đá lại chủ yếu tập trung ở một số địa phương như An Giang, Đồng Nai, TP.HCM. Mặc dù trữ lượng tự nhiên tại các tỉnh này không hề thiếu nhưng năng lực khai thác hiện nay không đáp ứng đủ nhu cầu.
 |
| Ông Nguyễn Thế Minh - Phó cục trưởng Cục Kinh tế - Quản lý đầu tư xây dựng - Bộ Xây dựng. Ảnh: Lộc Liên. |
- Theo ông, các cơ chế đặc thù cũng đã được Quốc hội và Chính phủ ban hành. Phải chăng các chính sách này vẫn chưa đủ mạnh để giải quyết triệt để vấn đề?
Ông Nguyễn Thế Minh: Thực trạng quy hoạch, cấp phép, khai thác và cung ứng vật liệu xây dựng thông thường ở nước ta trong giai đoạn vừa qua đã và đang bộc lộ điểm nghẽn khá nghiêm trọng. Rất nhiều địa phương được thiên nhiên ưu đãi, nguồn vật liệu rất dồi dào, Quốc hội, Chính phủ đã cho phép áp dụng nhiều chính sách đặc thù như đơn giản hóa thủ tục, cấp mỏ trực tiếp cho nhà thầu, nâng công suất các mỏ đang khai thác... nhưng khi các dự án lớn đi qua vẫn thiếu hụt vật liệu xây dựng làm ảnh hưởng rất lớn đến tiến độ công trình, dự án. Như vậy, việc thiếu hụt này rõ ràng đến từ khâu tổ chức thực hiện.
- Vậy đối với các mỏ đang hoạt động và cơ chế cấp mỏ trực tiếp cho nhà thầu thì sao thưa ông? Vì sao nguồn cung này vẫn tỏ ra "nhỏ giọt" và các nhà thầu lại không mấy mặn mà?
Ông Nguyễn Thế Minh: Thực tế, các mỏ đá đang khai thác tại các địa phương đã được cấp phép và khai từ rất lâu, các mỏ trữ lượng rất lớn nhưng thời gian khai thác thường từ 20-30 năm và công suất được phép khai thác không lớn, thông thường, các mỏ trữ lượng lớn thì công suất khai thác cũng chỉ khoảng 1- 2 triệu khối mỗi năm, hoàn toàn không thể đáp ứng được nhu cầu cho các dự án trọng điểm. Mặc dù cơ chế cho phép nâng công suất mỏ nhưng việc yêu cầu doanh nghiệp khai thác mở rộng phạm vi khai thác để nâng công suất cũng không đơn giản và cũng cần phải có thời gian bởi họ cũng phải đầu tư thêm dây chuyền máy móc thiết bị, nhân lực, trong khi trữ lượng không được tăng; việc cấp mỏ đá trực tiếp cho nhà thầu khai thác để sử dụng cho một dự án với khối lượng khai thác không lớn, thời gian sử dụng chỉ 1 đến 2 năm nên nhà thầu cũng không mặn mà do không mang lại hiệu quả.
- Khi giá vật liệu, nhiên liệu tăng theo ngày nhưng cơ chế điều chỉnh vẫn chậm hàng tháng, ai chịu trách nhiệm khi nhà thầu phải bỏ cọc hoặc gánh lỗ nặng?
Ông Nguyễn Thế Minh: Bên cạnh sự thiếu hụt vật liệu dẫn đến giá tăng cao, "cơn địa chấn" về giá cả trong thời gian qua đang đẩy các nhà thầu vào thế khó. Biến động địa chính trị toàn cầu đã khiến giá nhiên liệu, đặc biệt là xăng, dầu tăng gấp đôi và thay đổi hàng ngày, hàng tuần, kéo theo chi phí vận chuyển và sản xuất đội lên rất cao. Thế nhưng, giá vật liệu, chỉ số giá xây dựng do các địa phương công bố thường chỉ được cập nhật theo tháng, quý và nhiều nơi giá công bố còn chưa sát với giá thực tế, ảnh hưởng rất lớn đến việc xác định giá gói thầu cũng như điều chỉnh giá hợp đồng.
 |
| Giá vật liệu, chỉ số giá xây dựng do các địa phương công bố thường chỉ được cập nhật theo tháng, quý và nhiều nơi giá công bố còn chưa sát với giá thực tế. Ảnh minh họa: Minh Kiên. |
Tình trạng này dẫn đến các nhà thầu có tâm lý chờ giá vật liệu xuống mới triển khai làm ảnh hưởng đến tiến độ chung các dự án. Nhiều nhà thầu ký hợp đồng theo đơn giá cố định, hợp đồng trọn gói rơi vào cảnh cầm chắc phần lỗ; một số công trình chủ yếu chỉ thảm bê tông nhựa có thể đối diện mức lỗ 30% ngay từ khi đặt bút ký hợp đồng. Vì vậy, một số doanh nghiệp trúng thầu đã phải lựa chọn bỏ cọc, từ chối ký hợp đồng, thậm chí chấp nhận phạt để tự cứu mình khỏi nguy cơ thua lỗ. Hệ lụy của việc thiếu hụt nguồn vật liệu cũng như giá cả tăng đột biến đã ảnh hưởng không nhỏ đến tỷ lệ giải ngân đầu tư công, trong 4 tháng đầu năm 2026 mới chỉ đạt trên 10%, phản ánh thực trạng nguồn vốn chưa hấp thụ vào nền kinh tế.
- Theo ông, để đảm bảo nguyên vật liệu trong dài hạn, chúng ta có cần một chiến lược liên kết cung ứng ở cấp độ quốc gia không?
Ông Nguyễn Thế Minh: Nguồn vật liệu xây dựng xét trên tổng thể quốc gia không hề thiếu. Chúng quy hoạch lại, cấp phép khai thác thêm nhiều mỏ, có chính sách để khuyến khích doanh nghiệp thiết lập các chuỗi sản xuất, cung ứng, vận chuyển bằng đường biển, đường sắt từ những địa phương dồi dào tài nguyên như Phú Yên, Khánh Hòa, Bình Định … để chi viện cho phía Nam. Đột phá hơn, cần bổ sung nguồn cung vật liệu cát đắp nền thông qua việc nhập khẩu cát từ Campuchia giống như các nước không có nhiều tài nguyên như Singapore hay Nhật Bản. Tuy nhiên, mấu chốt để khơi thông nguồn vật liệu cho các dự án phải là sự vào cuộc quyết liệt và là sự linh hoạt của chính quyền địa phương.
Các địa phương phải chủ động tạo ra chuỗi cung ứng, khảo sát và công bố mức giá sát với mặt bằng thị trường. Chỉ khi đó, các chủ đầu tư mới đủ cơ sở pháp lý để lập, phê duyệt dự toán, giá gói thầu sát với thực tế và nhà thầu mới có thể chủ động tiếp cận được với nguồn vật liệu.
- Ông đánh giá thế nào về khâu tổ chức cấp phép tại cơ sở, liệu sự chậm trễ ở đây có đang gián tiếp cản trở tiến độ của chính các dự án nghìn tỷ?
Ông Nguyễn Thế Minh: Với các dự án trọng điểm giai đoạn 2021-2025, mặc dù Quốc hội, Chính phủ, Thủ tướng đã liên tục ban hành các cơ chế gỡ vướng và phân cấp, phân quyền cho địa phương thực hiện. Thế nhưng, điểm nghẽn lớn nhất khiến các công trình nghìn tỷ vẫn chậm tiến độ lại nằm ở khâu tổ chức thực hiện tại cấp cơ sở. Cụ thể: Nếu thực hiện trình tự, thủ tục cấp mỏ đất cho nhà thầu theo hướng dẫn của Bộ Nông nghiệp & Môi trường chỉ mất khoảng 1-2 tháng nhưng các nhà thầu phải làm mất 6 -12 tháng do phải triển khai qua nhiều khâu, nhiều bước; dù nghị quyết Quốc hội đã quy định rõ việc giao mỏ cho nhà thầu khai thác đến khi hoàn thành dự án nhưng nhiều địa phương chỉ cấp phép khai thác trong 1 năm, buộc doanh nghiệp phải liên tục làm lại thủ tục gia hạn.
 |
| Mấu chốt để khơi thông nguồn vật liệu cho các dự án phải là sự vào cuộc quyết liệt và là sự linh hoạt của chính quyền địa phương. Ảnh: BXD. |
Ở một góc nhìn khác, nhiều địa phương không có mỏ phải đi xin cấp mỏ ở các địa phương lân cận thì chính quyền các địa phương có mỏ cũng đang đứng trước những áp lực bủa vây. Khi mà nguồn vật liệu tại địa phương mình cũng chưa đủ để cung ứng cho các dự án hạ tầng của địa phương như hệ thống đường tỉnh đường xã, các khu công nghiệp, các khu đô thị….và rơi vào cảnh ngưng trệ.
- Nếu không sớm tháo gỡ bài toán vật liệu một cách tổng thể, nguy cơ lớn nhất không chỉ là chậm tiến độ dự án, mà là làm đứt gãy chuỗi đầu tư sản xuất trên diện rộng. Theo ông, đây có phải là rủi ro đang bị đánh giá thấp?
Ông Nguyễn Thế Minh: Đầu tư công hay hạ tầng giao thông bản chất chỉ gián tiếp tạo ra GDP và tạo bệ phóng cho thúc đẩy kinh tế - xã hội.
Hiện nay, do thiếu hụt nguồn cung làm ảnh hưởng rất lớn đến tiến độ các dự án trọng điểm nên toàn bộ nguồn lực vật liệu (cát, đá) đang được ưu tiên cho các dự án này, nhiều công trình cơ sở hạ tầng, dân dụng, đường sá địa phương, các khu công nghiệp, đô thị….không được ưu tiên cung ứng sẽ rơi vào cảnh thiếu vật liệu. Nếu chúng ta có những tuyến đường cao tốc tuyệt đẹp, nhưng các khu công nghiệp không thể lấp đầy, nhiều hệ thống cơ sở hạ tầng khác, nhà cửa, nhà máy xí nghiệp không thể triển khai hoặc chậm trễ triển khai vì thiếu vật liệu, thì "chỉ những con đường đẹp cũng không thể giúp chúng ta tăng trưởng".
- Trân trọng cảm ơn ông về những chia sẻ này!
