Công nghệ có tước đoạt giác quan và bản năng con người?

Theo The New Yorker, không phải tự nhiên mà các video trên TikTok chia sẻ trải nghiệm làm việc thủ công, như sửa chữa mái nhà lợp tranh truyền thống, đẽo gọt bát đĩa từ thân cây, hay tự tay ốp lát buồng tắm, lại thu hút rất nhiều người xem.

Người xem cảm nhận được sự thỏa mãn khi chứng kiến ​​những lớp tranh được dàn phẳng hoặc các viên gạch khớp hoàn hảo vào hốc tường. Một điều trớ trêu là công chúng chỉ đơn giản ngồi đó và lơ đãng vuốt tay trên màn hình để tiêu thụ những nội dung đòi hỏi nhiều thao tác khéo léo với các vật liệu thực tế.

Ian Bogost, một giáo sư, tác giả và cây bút của tờ The Atlantic, đã đi tìm lời giải cho thực tế này trong cuốn sách The Small Stuff.

Minh họa. Ảnh: Wired.

Mất giác quan trong "nhà tù" của sự tiện nghi

Theo Bogost, điện thoại, các ứng dụng và nhiều công nghệ kỹ thuật số khác đang giúp đời sống con người ngày càng tiện nghi: Sử dụng cần số ôtô hiện bị thay thế bằng hộp số tự động và thậm chí tiến tới màn hình cảm ứng trong nhiều loại xe, ví dụ Tesla; sử dụng những chiếc điện thoại cổ phải bấm mạnh từng bàn phím cũng bị thay thế bởi điện thoại thông minh và cảm ứng, thậm chí còn đang hướng tới điều khiển bằng giọng nói.

Thật may mắn nhưng có thể cũng thật đáng tiếc khi một thiết bị công nghệ duy nhất lại thâu tóm mọi hoạt động trong đời sống, từ vào ga tàu điện ngầm, thanh toán hóa đơn, tìm đường cho đến trò chuyện cùng người thân.

Những tấm danh thiếp in nổi, sổ ghi chép hay những thùng đựng ốc vít tại cửa hàng kim khí đều là những vật thể hữu hình nhưng ít nhiều đã bị công nghệ làm cho lỗi thời. Ngay trong gia đình, Bogost cũng chỉ ra những mất mát đi kèm với sự tiện lợi từ các dịch vụ như Amazon, Uber Eats hay Netflix: "Ngôi nhà đã trở thành một nhà tù của sự tiện nghi mà ta cần đến sự trợ giúp đặc biệt mới có thể thoát ra được".

The Small Stuff và tác giả Ian Bogost. Ảnh: Stlpr.

Cuốn sách của Bogost chạm vào tâm trạng mệt mỏi vì thế giới số mà nhiều người đang gặp phải. Gần hai thập kỷ sau khi chiếc iPhone đầu tiên ra đời, công nghệ kết nối số đã trở thành một thứ phiền toái.

Các dịch vụ "trơn tru" trên điện thoại cực kỳ tiện lợi nhưng lại thiếu chiều sâu cảm giác. Chúng làm phẳng mọi trải nghiệm vì tất cả đều diễn ra trong cùng một khung hình chữ nhật phẳng.

Con người bị ngắt kết nối với đời sống

Có nhiều người đã nhận ra điều đó. Ví dụ, giới đam mê ôtô đã than phiền về sự thoái trào của xe số sàn trong nhiều năm qua. Trang Wired dẫn số liệu năm 2000 của nhà bán lẻ ôtô CarMax cho thấy hơn 15% số xe mới và xe đã qua sử dụng của họ là xe số sàn. Đến năm 2020, con số này đã giảm xuống còn 2,4%.

Tạp chí Car and Driver thậm chí đã phát động chiến dịch Save the Manuals (tạm dịch: Hãy cứu lấy hộp số sàn) vào năm 2010, với lập luận rằng việc học cách "điều khiển toàn bộ chiếc xe" sẽ mang lại trải nghiệm tốt hơn cho người lái.

Triết gia Matthew Crawford đồng tình với quan điểm trên, cho rằng duy trì "mối liên kết tự nhiên giữa hành động và nhận thức" là điều cần thiết, không chỉ để vận hành xe cơ giới một cách an toàn và hiệu quả, mà còn để cảm nhận trọn vẹn bản chất con người trong kỷ nguyên máy móc.

Và công chúng, có lẽ cũng mơ hồ nhận ra điều đó khi họ rất ưa thích những video làm thủ công mọi thứ trong đời sống. Tuy nhiên, sự yêu thích đó dường như chưa đủ để đưa họ quay lại những trải nghiệm thực sự.

Giác quan và bản năng hòa nhập với tự nhiên có thể đã bị tách rời quá lâu với con người hiện đại. Dĩ nhiên, cuộc sống hiện nay trở nên dễ dàng và tốt đẹp hơn nhiều. Song, nó cũng ít mang lại cảm giác thỏa mãn và tận hưởng. Bogost gọi quá trình này là "sự phi vật chất hóa" (dematerialization), khi các tương tác và sự gắn kết với đời sống đang được tối giản và thậm chí được tự động hóa hoàn toàn.

Trang Mezha đã có một cuộc phỏng vấn với tác giả và nhấn mạnh rằng trải nghiệm và cảm nhận cuộc sống thực tại cần trở thành nền tảng nhận thức của con người. Bogost muốn độc giả biến những hành động nhỏ bé, thường nhật trở nên giàu cảm nhận và ý nghĩa hơn, nhưng điều đó không có nghĩa là phải từ bỏ những tiến bộ của xã hội. Trên thực tế, cuộc sống hiện đại chỉ trọn vẹn hơn khi con người có sự tương tác giàu ý nghĩa với vạn vật.