Còn 50.000 người mòn mỏi chờ ghép tạng, Bộ Y tế đề xuất sửa luật

Số người hiến tạng từ người cho chết não tại Việt Nam đang tăng nhanh trong 3 năm gần đây, đặc biệt tháng 7 vừa qua ghi nhận số ca hiến cao nhất từ trước đến nay.

Kỷ lục về hiến, ghép tạng

Thông tin tại Hội nghị đẩy mạnh truyền thông về hiến, ghép mô, tạng, TS Nguyễn Hoàng Phúc, Phó Giám đốc Trung tâm Điều phối Ghép tạng Quốc gia, cho biết nếu năm 2024 được xem là cột mốc đột phá với 41 trường hợp hiến tạng từ người chết não thì đến năm 2025, con số này tăng lên 66 trường hợp. Tính đến đầu tháng 8/2026, cả nước đã ghi nhận 46 ca hiến tạng từ người chết não.

Các bác sĩ cúi đầu, dành một phút mặc niệm trước khi bắt đầu ca phẫu thuật lấy tạng tại Bệnh viện Thống Nhất. Ảnh: Phan Pháp.

Riêng trong tháng 7/2026, Việt Nam có 8 trường hợp chết não hiến mô, tạng - mức cao nhất từng được ghi nhận trong một tháng. Theo TS Nguyễn Hoàng Phúc, đây là dấu mốc đặc biệt, phản ánh sự thay đổi rõ rệt trong nhận thức của cộng đồng về ý nghĩa của việc hiến tạng sau khi qua đời.

Từ 8 người hiến này, nhiều bệnh nhân suy tạng đã được cứu sống. Tim, gan, thận, phổi, giác mạc cùng nhiều mô, tạng khác được ghép thành công, mang lại cơ hội hồi sinh cho nhiều người bệnh trên cả nước.

TS Nguyễn Hoàng Phúc cho hay trước đây, hiến tạng từ người chết não là vấn đề rất nhạy cảm. Không ít gia đình từ chối ngay khi được đề cập đến việc hiến mô, tạng của người thân.

"Nhận thức của cộng đồng hiện đã thay đổi đáng kể. Mỗi ngày, người dân đều có thể bắt gặp trên truyền hình, báo chí hay mạng xã hội những câu chuyện về hiến tạng; hình ảnh các y, bác sĩ cúi đầu mặc niệm tri ân người hiến; những giây phút chia tay đầy xúc động của gia đình trước khi người thân hiến tạng; hay những chuyến xe, chuyến bay đặc biệt vận chuyển tạng xuyên đêm để cứu người", ông nói.

Theo ông Phúc, những hình ảnh ấy xuất hiện ngày càng nhiều, giúp câu chuyện hiến tạng đến gần hơn với cộng đồng và khiến nhiều người nhìn nhận sâu sắc hơn về giá trị nhân văn của việc hiến mô, tạng.

TS Nguyễn Hoàng Phúc, Phó Giám đốc Trung tâm Điều phối Ghép tạng Quốc gia, chia sẻ tại hội nghị. Ảnh: BTC.

Hiến tạng không chỉ là sự cho đi sau khi qua đời mà còn là cách để một phần sự sống của người đã mất tiếp tục hiện diện trong cơ thể người khác. Đôi mắt vẫn có thể nhìn thấy cuộc đời, trái tim tiếp tục đập, lá phổi tiếp tục hô hấp và nhiều bệnh nhân có thêm cơ hội sống.

Đại diện Trung tâm Điều phối Ghép tạng Quốc gia cho rằng chính sự lan tỏa của những câu chuyện nhân văn đã giúp nhiều gia đình cởi mở hơn, đồng thuận với ngành y tế nhanh hơn khi được tư vấn hiến mô, tạng từ người thân chết não. Đây là yếu tố quan trọng góp phần làm tăng số ca hiến trong thời gian gần đây.

Nguồn tạng vẫn rất khan hiếm

Dù ghi nhận bước tiến rõ rệt, Việt Nam vẫn đối mặt với tình trạng thiếu nguồn tạng nghiêm trọng. Theo số liệu được công bố tại hội nghị, trong giai đoạn 18 năm đầu triển khai ghép tạng, tổng số ca hiến từ người chết não chỉ tương đương số ca thực hiện trong 5 năm gần đây.

Tính đến ngày 31/7, cả nước ghi nhận 46 trường hợp hiến chết não, cung cấp 151 mô, tạng, trong đó có 72 quả thận và 45 lá gan.

Mạng lưới ghép tạng cũng được mở rộng với 34 bệnh viện thực hiện ghép. Hoạt động hiến tạng không còn tập trung ở một số bệnh viện lớn như Bệnh viện Trung ương Quân đội 108, Bệnh viện Quân y 103 hay Bệnh viện Chợ Rẫy mà đã lan tỏa đến nhiều cơ sở y tế khác, đặc biệt tại khu vực phía Nam.

Về chuyên môn, tỷ lệ sử dụng tạng từ một người hiến chết não cũng như kết quả sau ghép của Việt Nam được đánh giá tương đương, thậm chí có một số chỉ số tốt hơn nhiều quốc gia trên thế giới. Các kỹ thuật khó như ghép đa tạng tim - gan hoặc gan - thận đã được thực hiện thành công và dần trở thành kỹ thuật thường quy.

Tuy nhiên, chỉ số người hiến trên một triệu dân (PMP) của Việt Nam năm 2025 mới đạt 0,66 - thuộc nhóm thấp nhất thế giới.

Theo TS Phạm Gia Anh, Phó Giám đốc Trung tâm Điều phối Ghép tạng Quốc gia, sau gần 40 năm phát triển lĩnh vực ghép tạng, Việt Nam mới ghi nhận khoảng 308 trường hợp hiến tạng từ người chết não, trong khi cả nước có khoảng 40.000-50.000 bệnh nhân đang chờ ghép tạng, riêng người chạy thận nhân tạo đã khoảng 40.000.

Hiện khoảng 70% nguồn tạng đến từ người hiến sống, trong khi chỉ 30% đến từ người chết não.

Giác mạc được bác sĩ lấy ra, đưa ngay vào dung dịch chuyên dụng để bảo quản. Ảnh: Phan Pháp.

"Ngoài sự khan hiếm nguồn tạng, lĩnh vực này còn đối mặt với nhiều khó khăn khác như chi phí ghép tạng vẫn là gánh nặng đối với nhiều gia đình; nhân lực làm công tác điều phối chủ yếu kiêm nhiệm; nhiều bác sĩ chưa được đào tạo đầy đủ về chẩn đoán chết não; cơ sở hạ tầng và trang thiết bị phục vụ ghép tạng cần tiếp tục được đầu tư đồng bộ", TS Gia Anh chia sẻ.

Đề xuất nhiều thay đổi trong Luật Hiến, ghép mô, tạng

Theo TS Nguyễn Hoàng Phúc, một trong những rào cản hiện nay là quy định pháp luật chưa theo kịp thực tiễn. Bộ Y tế đang xây dựng dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung Luật Hiến, lấy, ghép mô, bộ phận cơ thể người và hiến, lấy xác. Đến nay, Bộ đã trình Chính phủ 8 nhóm chính sách lớn để hoàn thiện hành lang pháp lý.

Các nội dung đáng chú ý gồm mở rộng hoạt động truyền thông và vận động hiến tạng với sự tham gia của toàn xã hội; ứng dụng công nghệ thông tin trong đăng ký và điều phối hiến tạng; bổ sung quy định về hiến mô đối với người từ đủ 15 đến dưới 18 tuổi khi có sự đồng ý của gia đình.

Dự thảo cũng đề xuất nâng độ tuổi tối thiểu của người hiến tạng khi còn sống nhưng không có quan hệ huyết thống với người nhận lên 25 tuổi. Quy định này nhằm bảo đảm người hiến đã đủ trưởng thành để đưa ra quyết định một cách thận trọng, đồng thời hạn chế nguy cơ mua bán nội tạng núp bóng hiến tặng.

Một thay đổi quan trọng khác là cho phép tiếp nhận tạng từ người chết não dưới 18 tuổi nếu gia đình đồng thuận theo nguyện vọng của người đã mất. Đây là quy định chưa có trong luật hiện hành và được kỳ vọng sẽ góp phần tăng nguồn tạng ghép cho trẻ em cũng như người lớn.

Đáng chú ý, Bộ Y tế đề xuất bổ sung hình thức hiến tạng sau chết tuần hoàn (chết tim), thay vì chỉ giới hạn ở chết não như hiện nay. Đây là mô hình đang được nhiều quốc gia như Tây Ban Nha và Mỹ áp dụng để mở rộng nguồn tạng hiến.

Dự thảo luật cũng hướng tới đơn giản hóa quy trình xác định chết não theo thông lệ quốc tế; xây dựng hệ thống điều phối điện tử thống nhất trên toàn quốc; bắt buộc các ca ghép phải được cấp mã điều phối của Trung tâm Điều phối Ghép tạng Quốc gia nhằm bảo đảm tính minh bạch trong phân bổ nguồn tạng.

Bên cạnh đó, Nhà nước dự kiến sẽ hỗ trợ kinh phí cho hoạt động hồi sức người chết não, vận chuyển mô, tạng và tư vấn, khám sàng lọc người hiến. Thân nhân thuộc hàng thừa kế thứ nhất của người hiến chết não cũng được đề xuất đưa vào nhóm ưu tiên nếu không may cần ghép tạng trong tương lai.