Thổ nhưỡng của nhiều vùng ở châu Á, phù hợp cho cây cà phê phát triển. Ảnh minh họa: D.W.

Cà phê được trồng ở Natal [1] và trên bờ sông Zambesi cũng như ở vùng núi Usambara, đối diện Zanzibar, là nơi có điều kiện rất tuyệt để trồng cà phê, với loại thổ nhưỡng lý tưởng, nhân công rẻ mạt, vận chuyển dễ dàng và đất đai rẻ như cho không, các nhà truyền giáo đã phân phát hạt cà phê cho cư dân để thuyết phục họ gia tăng trồng trọt loại cây này.

Càng đi sâu vào nội địa, về phía Pare, Nyanza và Kilimanjaro, ta càng gặp nhiều địa điểm tốt có thổ nhưỡng phù hợp để trồng cà phê và đem lại lợi nhuận, mà cho tới lúc đó chỉ thuộc về loài chim trên trời và loài thú dưới đất. Người ta tìm thấy cả cà phê mọc hoang cũng như cà phê canh tác ở Abyssinia và Nyassa.

Xa hơn về phía Bắc, cà phê được trồng cho mục đích thương mại ở vùng hạ Ai Cập, Nubia, Somali và Soudan, cũng như ở Mozambique, quần đảo Madagascar, Bourbon và Mauritius [2]. Thế nhưng tổng sản lượng ở châu Phi, xét về ảnh hưởng của nó lên nguồn cung của thế giới, thì tương đối không đáng kể.

Nếu cộng tổng sản lượng của khu vực Đông Phi với lượng nhỏ trồng ở bờ tây, châu Phi chỉ đóng góp khoảng 3000 - 4000 tấn vào sản lượng toàn thế giới, mà con số này đã bao gồm toàn bộ số cà phê trồng ở Ai Cập và các nước trong nội địa châu lục này.

Chắc chắn cây cà phê đã được mang tới Ả Rập từ châu Phi nhưng vào giai đoạn nào trong lịch sử thế giới hay trong tình huống thế nào thì không biết rõ. Theo Boerhave, giống cây này được đem từ Ả Rập tới Java vào năm 1690. Ông cho biết rằng: “Vào năm đó, Nicholas Wilser, thị trưởng Amsterdam và giám đốc Công ty Đông Ấn Hà Lan, đã chỉ đạo Van Horn, thống đốc Bataria lúc bấy giờ, kiếm về vài cây hoặc hạt cà phê từ Ả Rập và cố gắng trồng tại vùng thuộc địa đó”.

Stavornius lại cho rằng cà phê được mang tới Java muộn hơn thế, ông tuyên bố thống đốc Batavia là Zwardekiom đã mang loài cây này từ Mocha tới vùng thuộc địa này vào tận năm 1722, nhưng các chuyên gia khác lại khẳng định Zwardekiom chỉ giúp mở rộng việc trồng cà phê trên hòn đảo đó.

Tuyên bố sau cùng có vẻ là đúng nhất, vì có tài liệu ghi nhận rằng hạt cà phê trồng ở Java được đem bán ở chợ Amsterdam vào đúng cái năm mà Stavornius nói loài cây này vừa mới được đưa tới hòn đảo đó.

Dù sao đi nữa, nhiệm vụ nhân giống này đã thành công ngay tắp lự, cà phê được mở rộng canh tác tại khu vực này, một cây đang độ ra trái được lấy đưa đến một vườn thực vật ở Amsterdam và là cây đầu tiên xuất hiện ở châu Âu.

Sau đó, nhiều cây non được nhân giống từ cây này và phân phát cho các khu vườn và nhà kính của châu Âu, một trong số đó được đem làm quà gửi tặng cho hoàng đế nước Pháp. Về sau, người Hà Lan mở rộng việc trồng trọt cà phê sang tới Sumatra, Celebes, Bali, Timour và nhiều hòn đảo nhỏ hơn thuộc quần đảo Mã Lai.

[1] Ở bờ biển phía Đông của Nam Phi, dọc theo Ấn Độ Dương, ngày nay phần lớn khu vực này là một phần của tỉnh Kwa Zulu-Natal. Trước thế kỷ XIX tồn tại Vương quốc của người nói tiếng Zulu, sau khi bị Anh đô hộ và giành được độc lập thì sáp nhập vào thành một tỉnh của Nam Phi.

[2] Mauritius, tên chính thức là Cộng hòa Mauritius, là một quốc đảo ở Ấn Độ Dương, cách bờ biển đông nam của Đông Phi khoảng 2.000 km, phía đông Madagascar.