Cảnh tượng chấn động từ trung tâm Dải Ngân hà

Một vùng sao trong trung tâm thiên hà, được chụp bởi kính thiên văn Euclid của Cơ quan Vũ trụ Châu Âu (ESA). Ảnh: ESA/Euclid/Euclid Consortium/NASA, CFHT.

Kính thiên văn không gian Euclid vừa ghi lại hình ảnh ngoạn mục của hơn 60 triệu ngôi sao ở trung tâm Dải Ngân hà. Euclid vốn được thiết kế để nghiên cứu các "thành phần tối" bí ẩn của vũ trụ.

Các nhà thiên văn học đã sử dụng kính thiên văn Euclid của Cơ quan Vũ trụ châu Âu để ghi lại bức ảnh lớn nhất và chi tiết nhất từ trước đến nay về ánh sáng khả kiến phát ra từ vùng trung tâm Dải Ngân hà, theo Guardian.

Camera của Euclid đặc biệt ở chỗ có độ nhạy đủ cao để tách riêng từng ngôi sao trong vùng dày đặc được gọi là phình thiên hà (galactic bulge).

Theo các nhà nghiên cứu, bức ảnh khổng lồ này đánh dấu bước ngoặt trong việc tìm kiếm hành tinh ngoài Hệ Mặt trời. Số lượng các hành tinh được biết đến ngoài Trái đất được dự báo sẽ tăng vọt, vượt xa hàng nghìn hành tinh đã được phát hiện quanh các ngôi sao xa xôi.

Vùng phình thiên hà (galactic bulge) - khu vực trung tâm của Dải Ngân hà - là một cấu trúc khổng lồ với mật độ sao dày đặc, chủ yếu gồm những ngôi sao già và có nhiệt độ thấp hơn. Ảnh: ESA/Euclid/Euclid Consortium/NASA, CFHT.

26 giờ

“Ban đầu, Euclid không được chế tạo cho mục đích nghiên cứu này, nhưng nó đã chứng minh là một công cụ tuyệt vời cho công việc đó”, Tiến sĩ Eamonn Kerins, nhà vật lý thiên văn thuộc Trung tâm Vật lý Thiên văn Jodrell Bank của Đại học Manchester, nhận xét về kính thiên văn Euclid.

“Bộ dữ liệu này mở ra kỷ nguyên mới cho việc khám phá các hành tinh ngoài hệ Mặt trời. Chúng ta sẽ chuyển từ việc biết khoảng 6.000 hành tinh sang khả năng phát hiện hơn 100.000 hành tinh trên khắp thiên hà”, ông cho hay.

Bức ảnh được chụp sau khi các nhà thiên văn hướng kính Euclid về trung tâm Dải Ngân hà trong 26 giờ. Ảnh: ESA/Euclid/Euclid Consortium/NASA, CFHT.

Kính thiên văn trị giá 1 tỷ euro được phóng lên không gian vào năm 2023 với nhiệm vụ xây dựng bản đồ 3D chính xác nhất về vũ trụ, đồng thời giúp làm sáng tỏ những lực lượng tối bí ẩn chi phối sự định hình của nó.

Theo mô hình vũ trụ học được chấp nhận rộng rãi nhất hiện nay, vật chất thông thường - những thứ tạo nên con người, hành tinh và các ngôi sao - chỉ chiếm khoảng 5% vũ trụ.

Khoảng 70% được cho là năng lượng tối (dark energy), lực làm gia tốc quá trình giãn nở của vũ trụ. 25% còn lại là vật chất tối (dark matter), một dạng vật chất vô hình dường như tập trung quanh các thiên hà.

Các nhà thiên văn học đã chụp bức ảnh này vào tháng 3/2025 sau khi hướng Euclid về trung tâm Dải Ngân hà trong tổng cộng 26 giờ quan sát.

Hình ảnh cuối cùng là một bức ghép từ 9 lần quan sát bằng camera ánh sáng khả kiến của kính viễn vọng không gian.

Ngoài sức hấp dẫn về mặt thị giác, bức ảnh còn được kỳ vọng sẽ thúc đẩy cuộc săn tìm các hành tinh, những thế giới hình thành bên ngoài Hệ Mặt trời.

Chìa khóa để tìm kiếm các thế giới xa xôi

Một trong những phương pháp phát hiện hành tinh ngoài Hệ Mặt trời là hiện tượng thấu kính hấp dẫn vi mô. Khi một ngôi sao ở gần hơn đi ngang qua trước một ngôi sao ở xa, lực hấp dẫn của ngôi sao ở gần hơn sẽ bẻ cong và khuếch đại ánh sáng từ ngôi sao ở xa, khiến nó trông sáng hơn trong khoảng thời gian ngắn.

Nếu ngôi sao ở gần hơn có một hành tinh quay quanh, lực hấp dẫn của hành tinh này sẽ tạo thêm biến đổi nhỏ trong quá trình khuếch đại ánh sáng này. Chính tín hiệu đặc biệt trên giúp các nhà thiên văn phát hiện sự hiện diện của hành tinh.

Bản đồ toàn bầu trời của Gaia cho thấy vị trí vùng trung tâm Dải Ngân hà được Euclid ghi lại trong bức ảnh mới. Ảnh: ESA/Euclid/Euclid Consortium/NASA, CFHT, ESA/Gaia/DPAC.

Vào tháng 8 tới, NASA dự kiến phóng kính thiên văn không gian Nancy Grace Roman Space Telescope, được đặt theo tên trưởng bộ phận thiên văn học đầu tiên của NASA - người qua đời năm 2018. Các nhà thiên văn kỳ vọng kính thiên văn này sẽ phát hiện khoảng 1.500 hành tinh ngoài Hệ Mặt trời bằng phương pháp thấu kính hấp dẫn vi mô.

Từ Trái đất nhìn lên, nhiều ngôi sao ở gần nhau đến mức ánh sáng của chúng bị hòa lẫn vào nhau, trông như một đốm sáng duy nhất. Điều này khiến việc xác định chính xác ngôi sao nào đang gây ra hiệu ứng thấu kính hấp dẫn trở nên khó khăn.

Bức ảnh từ kính thiên văn Euclid được cho là sẽ làm thay đổi hoàn toàn lĩnh vực trên vì nó giúp các nhà thiên văn nhìn rõ hơn từng ngôi sao trong vùng trung tâm Dải Ngân hà vốn rất đông đúc.

Nhờ đó, họ có thể đo chính xác chuyển động của các ngôi sao, từ đó xác nhận sự tồn tại của những hành tinh khác và ước tính khối lượng của chúng.

“Bức ảnh chụp từ Euclid có thể cải thiện độ chính xác của các phép đo này lên tới gấp 3 lần. Đối với chỉ bức ảnh đơn lẻ, đó là thành tựu thực sự đáng kinh ngạc”, Kerins cho biết.

Dữ liệu từ Euclid cũng sẽ giúp giới thiên văn xác nhận rằng những tín hiệu đó thực sự đến từ hành tinh đang đi ngang qua trước ngôi sao mẹ, chứ không phải các vật thể như hệ sao đôi có thể tạo ra tín hiệu tương tự.

Nói cách khác, Euclid không chỉ mang đến bức chân dung chi tiết chưa từng có của vùng lõi Dải Ngân hà, mà còn cung cấp nền tảng dữ liệu quan trọng để mở rộng đáng kể bản đồ các thế giới ngoài Hệ Mặt trời trong những năm tới.

Trong khi đó, kính thiên văn Roman đang hướng tới mục tiêu phát hiện thêm khoảng 100.000 hành tinh ngoài Hệ Mặt trời bằng cách theo dõi hiện tượng chúng đi qua trước ngôi sao mẹ, làm độ sáng của ngôi sao suy giảm tạm thời.

Giới trẻ chi hàng nghìn USD để 'nghỉ hưu ngắn hạn' Xu hướng “nghỉ hưu ngắn hạn” phản ánh thay đổi tư duy của người trẻ: Thay vì chờ đợi đến tuổi nghỉ hưu, họ muốn xen kẽ những khoảng thời gian trống để trải nghiệm. 13:00 6/6/2026

Mỹ - Iran mở khóa tài sản, phá băng hạt nhân Mỹ và Iran đã tìm được tiếng nói chung về một số vấn đề then chốt. Nhưng liệu thỏa thuận đạt được ở Thụy Sĩ có đứng vững hay không sẽ phụ thuộc vào diễn biến tại Lebanon. 04:18 23/6/2026