Các thương nhân châu Âu nhận ra rằng trà là một món hàng đắt giá từ phương Đông. Ảnh minh họa: T.T.

Thông tin sớm nhất về trà ở châu Âu được tìm thấy trong một tác phẩm của Ramusio [1], xuất bản lần đầu năm 1550, mặc dù được viết nhiều năm trước đó. Trong tác phẩm này, ông trích dẫn Hazzi Mohamed rằng, “Và những người ở Cathay [2] (Trung Quốc) nói rằng nếu những người ở phần thế giới của chúng ta biết về trà, thì không nghi ngờ gì các thương nhân của chúng ta sẽ hoàn toàn ngừng sử dụng Ravino Cini, như họ gọi là đại hoàng”.

Tuy nhiên, hiện tại không có tài liệu nào xác định được chính xác ngày trà được du nhập vào châu Âu lần đầu tiên, và cũng khó xác định rằng quốc gia nào trong hai quốc gia - Bồ Đào Nha hay Hà Lan - có công đầu tiên trong việc giới thiệu trà.

Một số tác giả cho rằng Công ty Đông Ấn Hà Lan đã mang trà đến Amsterdam vào năm 1600, trong khi người Bồ Đào Nha tuyên bố vinh dự đã giới thiệu trà trước năm đó.

Một luận điểm không thể chối cãi ủng hộ điều sau là ghi chú của Giovani Maffei trong cuốn Lịch sử Ấn Độ xuất bản năm 1559. “Những người Trung Quốc, giống như người Nhật Bản”, ông viết, “chiết xuất đồ uống từ một loại thảo mộc có tên là Chia mà họ uống khi ấm và cực kỳ bổ dưỡng, là một phương thuốc chữa đờm, suy nhược và giúp kéo dài tuổi thọ”.

Trong khi Giovani Botero, một người Bồ Đào Nha khác, trong một tác phẩm xuất bản cùng năm, nói rằng “người Trung Quốc có một loại thảo mộc mà họ khéo léo chiết lấy nước, dùng thay rượu, vì họ thấy rằng nó có tác dụng chống lại các bệnh do rượu gây ra cho chúng ta…” Taxiera, cũng là người gốc Bồ Đào Nha, nói rằng ông đã nhìn thấy lá trà khô ở Malacca vài năm trước năm 1600, và bài viết cũng được đề cập đến trong một trong những đặc quyền thương mại sớm nhất được dành cho người Bồ Đào Nha vào năm 1558.

Tuy nhiên phải đến gần một thế kỷ sau hoạt động thương mại đó, tài liệu khác từ một tác giả châu Âu về việc sử dụng trà làm đồ uống mới lần đầu tiên được tìm thấy.

Trong Luận văn về trà của Thomas Short, in ở London năm 1730, tác giả thuật lại việc lần đầu tiên trà được giới thiệu vào châu Âu: “Công ty Đông Ấn Hà Lan trong chuyến hải hành thứ hai đến Trung Quốc đã mang theo một lượng lớn cây xô thơm và đổi nó với người Trung Quốc để lấy trà, đổi được 3-4 pound [3] trà từ 1 pound lá xô thơm, bằng cách gọi nó là loại thảo dược tuyệt vời của châu Âu sở hữu nhiều đặc tính như các loại cây bụi của Ấn Độ.

Nhưng vì xuất khẩu số lượng xô thơm không lớn như nhập khẩu trà nên họ đã có một thương vụ hời, với giá từ 8 đến 10 xu một pound trà ở Trung Quốc. Và lần đầu tiên họ mang nó đến Paris, bán với giá ba mươi livres [4] cho 1 pound; nhưng từ ba mươi năm trước đó, người Trung Quốc đã thường xuyên trộn nó với các loại thảo mộc khác nhằm tăng số lượng và bán với giá ba xu, và không bao giờ cao hơn chín xu một pound vào bất kỳ thời điểm nào”.

Macaulay cũng nêu trong lịch sử chuyến làm đại sứ của mình tại Trung Quốc rằng “vào đầu thế kỷ XVII, một số nhà thám hiểm người Hà Lan tìm kiếm những thứ có thể bán được giá ở Trung Quốc đã nghe nói về việc sử dụng rộng rãi một loại đồ uống được chế từ một loài thực vật bản địa, đã tự hỏi rằng một loại cây châu Âu được cho là có nhiều công dụng tuyệt vời cũng có thể được người Trung Quốc đánh giá cao đến mức nào.

Do đó, họ đã giới thiệu cho người Trung Quốc loại cây xô thơm, người Hà Lan chấp nhận đổi với trà Trung Quốc, và mang về Hà Lan”. Những ghi chép này có xu hướng xác nhận tuyên bố của Bồ Đào Nha, những nỗ lực của người Hà Lan nhằm mở cửa thương mại về trà với người Trung Quốc rõ ràng đã được thực hiện nhiều năm sau khi nó được du nhập; để chứng minh thêm cho điều này, có thể lưu ý những điều sau:

Năm 1662 vua Charles II kết hôn với công chúa Bồ Đào Nha, nàng Catharine xứ Braganza, người được cho là rất thích trà, đã quen dùng nó ở đất nước của mình.

Waller, trong một bài thơ kỷ niệm sự kiện này, đã mô tả phần giới thiệu đầu tiên về đất nước của cô ấy ở những dòng phụ lục:“Venus có cây sim - Phœbus có cành nguyệt quế.Trà là điều tuyệt vời nhất, mà nàng ấy ban tặng cho những lời ca tụng.Điều tốt nhất của Nữ hoàng và loại thảo mộc tốt nhất ta nợ Đối với quốc gia đáng tự hào đó, con đường đã chỉ ra”.

Việc một người Anh đề cập đến trà sớm nhất thể hiện trong bức thư của ông Wickham, đại diện Công ty Đông Ấn tại Firando, Nhật Bản, ghi ngày 27 tháng 6 năm 1615, gửi cho ông Eaton, một nhân viên khác của Công ty, sống tại Macao, Trung Quốc, yêu cầu “một ấm Cha ngon nhất”.

Không thấy ghi chép về cách thực hiện quy trình, nhưng trong bản kê khai chi tiêu tiếp theo của ông Eaton có ghi, “Ba cái bát nông bằng bạc để uống trà”. Tuy nhiên, người đầu tiên ủng hộ việc sử dụng trà ở châu Âu là Cornelius Bottrekoe, giáo sư của Đại học Leyden, trong một chuyên luận xuất bản năm 1649 về “Trà, cà phê và chocolate”, đã tuyên bố ủng hộ mạnh mẽ việc sử dụng trà, phủ nhận khả năng gây hại của nó ngay cả khi dùng với số lượng quá mức.

[1] Giovanni Battista Ramusio (1485 - 1557) là một nhà địa lý và nhà văn du ký người Italy.

[2] Từ tiếng Latin Cathaya, biến thể của Cataya, từ tiếng Turkic cổ Qïtań, và cuối cùng là từ Khitan; người Khitan đã chinh phục miền bắc Trung Quốc với tư cách là triều đại nhà Liêu vào thế kỷ thứ X và cai trị Hãn quốc Qara Khitai ở Trung Á vào thế kỷ thứ XII, ngay trước các phái bộ truyền giáo châu Âu trên bộ đến Trung Quốc do Pax Mongolica khởi xướng. Rất có thể là cùng nguồn gốc với tiếng Mông Cổ хутга từ tiếng Mông Cổ nguyên thủy *kïtuga.

Từ kép của Khitan. Cùng nguồn gốc với tiếng Nga Кита́й (Kitáj, “Trung Quốc"). Do đó Cathay là tên lịch sử của Trung Quốc được sử dụng ở châu Âu. Trong thời kỳ đầu hiện đại, thuật ngữ Cathay ban đầu phát triển thành một thuật ngữ ám chỉ những gì hiện là miền Bắc Trung Quốc, hoàn toàn tách biệt và khác biệt với Trung Quốc, vốn ám chỉ miền Nam Trung Quốc.

Khi kiến thức về Đông Á tăng lên, Cathay được coi là cùng một chính thể với Trung Quốc nói chung. Thuật ngữ Cathay trở thành một cái tên thơ mộng cho Trung Quốc.

[3] Pound - cân Anh - tương đương 0,45 kg.

[4] Một đơn vị tiền tệ cũ của Pháp.