Chiều 24/10, trong khuôn khổ Kỳ họp thứ 2, Quốc hội khóa XVI, các đại biểu thảo luận tổ về 3 dự án luật gồm Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, Luật An toàn thực phẩm (sửa đổi) và Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Sở hữu trí tuệ. Trong đó, Luật Phát triển công nghiệp văn hóa là dự án luật mới, lần đầu được trình Quốc hội xem xét, cho ý kiến.
Trước đó, tại phiên họp buổi sáng, Bộ trưởng Văn hóa, Thể thao và Du lịch Lâm Thị Phương Thanh đã trình bày tờ trình dự án luật. Với mục tiêu khơi thông nguồn lực sáng tạo, đưa công nghiệp văn hóa trở thành động lực tăng trưởng kinh tế, dự thảo đề xuất nhiều cơ chế, chính sách đặc thù.
Tại phiên thảo luận, nhiều đại biểu bày tỏ sự đồng tình với việc xây dựng luật, đồng thời đưa ra các kiến nghị nhằm hoàn thiện cơ chế, chính sách, bảo đảm tính khả thi và hiệu quả khi triển khai.
Tránh biến chính sách văn hóa thành ưu đãi bất động sản
Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn (đoàn Hải Phòng) tán thành sự cần thiết xây dựng Luật Phát triển công nghiệp văn hóa, coi đây là cơ sở pháp lý để đưa công nghiệp văn hóa trở thành động lực phát triển kinh tế, đồng thời lan tỏa giá trị và bản sắc Việt Nam. Tuy nhiên, ông cho rằng nhiều quy định cần tiếp tục được làm rõ để chính sách đi vào thực tế.
Theo ông, phạm vi các ngành được dự thảo đề cập khá rộng, từ điện ảnh, âm nhạc, trò chơi điện tử, nội dung số đến du lịch, quảng cáo. Nếu không xác định cụ thể tiêu chí nhận diện sản phẩm công nghiệp văn hóa, cơ chế ưu đãi có thể mở rộng sang những hoạt động kinh doanh thông thường.
 |
| Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn. Ảnh: quochoi.vn |
"Tôi đề nghị cơ quan soạn thảo cần làm rõ các tiêu chí nhận diện hoạt động và sản phẩm công nghiệp văn hóa, nhất là phần giá trị thực sự hình thành từ sáng tạo, quyền sở hữu trí tuệ và bản sắc văn hóa; phân biệt sản phẩm sáng tạo với hoạt động dịch vụ hoặc sản xuất phổ thông", ông Sơn nói.
Đáng chú ý, đại biểu cảnh báo nguy cơ chính sách phát triển văn hóa bị chuyển hóa thành ưu đãi bất động sản. Ông dẫn khoản 1 Điều 32 của dự thảo, theo đó các dự án đầu tư tại cụm, khu công nghiệp sáng tạo văn hóa được đề xuất áp dụng ưu đãi tương tự dự án tại địa bàn có điều kiện kinh tế - xã hội đặc biệt khó khăn.
"Không thể chỉ dựa vào tên gọi khu công nghiệp sáng tạo văn hóa để mặc nhiên hưởng ưu đãi đặc biệt".
Đại biểu Nguyễn Ngọc Sơn
"Tôi cho rằng đây là một mức ưu đãi đáng kể, trong khi một số khu có thể nằm tại vị trí thương mại rất thuận lợi. Báo cáo thẩm tra cũng đã yêu cầu làm rõ cơ chế lập khu, chuyển mục đích sử dụng đất, điều kiện hưởng ưu đãi và biện pháp ngăn trục lợi", ông Sơn nêu quan điểm.
Để chính sách đi đúng mục tiêu, đại biểu đề xuất gắn ưu đãi với tỷ lệ diện tích và doanh thu dành cho hoạt động văn hóa, sáng tạo thực chất, cùng những cam kết về việc làm, giá trị gia tăng và lợi ích cộng đồng. Đồng thời, cần có thời hạn kiểm tra và chế tài thu hồi ưu đãi khi dự án không đáp ứng cam kết.
Về tài chính, ông Sơn cho rằng cần tập trung hỗ trợ những hoạt động tạo ra lợi ích cộng đồng và hiệu ứng lan tỏa, như phát triển tác giả, nhà sáng tạo, hạ tầng dữ liệu dùng chung và khả năng tiếp cận thị trường quốc tế. Đối với chính sách dự kiến hỗ trợ không hoàn lại một phần chi phí phát sinh tại Việt Nam, đại biểu đề nghị làm rõ tiêu chí giá trị gia tăng trong nước, cơ chế thẩm định chi phí, tránh hỗ trợ trùng lặp và đo lường hiệu quả sau hỗ trợ.
Đại biểu cũng kiến nghị xây dựng cơ chế đánh giá độc lập định kỳ, công khai danh mục dự án được hỗ trợ và kết quả thực hiện. Theo ông, hiệu quả phát triển công nghiệp văn hóa cần được đo bằng sức cạnh tranh của sản phẩm, doanh thu bản quyền và năng lực xuất khẩu, thay vì chỉ dựa trên số lượng công trình, cụm, khu công nghiệp sáng tạo được thành lập.
Người gìn giữ di sản cần được chia sẻ lợi ích
Đại biểu Nguyễn Hà My (đoàn Hà Tĩnh) quan tâm đến quyền lợi của cộng đồng trực tiếp lưu giữ, thực hành và trao truyền di sản. Theo bà, nhiều giá trị văn hóa đang được gìn giữ qua các thế hệ nhờ cộng đồng dân cư và các dòng họ, song vai trò của những chủ thể này cần được thể hiện rõ hơn trong dự thảo luật.
Bà dẫn ví dụ về làng Trường Lưu (Hà Tĩnh), nơi gắn với dòng họ Nguyễn Huy và có ba di sản tư liệu được UNESCO ghi danh trong Chương trình Ký ức thế giới khu vực châu Á - Thái Bình Dương, gồm Mộc bản Trường học Phúc Giang, Hoàng Hoa sứ trình đồ và Văn bản Hán Nôm làng Trường Lưu.
Từ thực tế này, bà đề nghị bổ sung cộng đồng dân cư, dòng họ vào nhóm chủ thể tham gia phát triển hệ sinh thái công nghiệp văn hóa, tạo cơ sở để họ tham gia bảo tồn, khai thác và phát huy giá trị di sản.
"Bảo đảm sự tham gia và chia sẻ lợi ích hợp pháp của cộng đồng chủ thể di sản khi khai thác giá trị di sản văn hóa để phát triển sản phẩm công nghiệp văn hóa".
Đại biểu Nguyễn Hà My
Bà My cũng lưu ý dự thảo đã đề cập nghĩa vụ bảo vệ, giữ gìn và phát huy giá trị di sản, song chưa xác định cụ thể trách nhiệm bảo đảm sự tham gia và chia sẻ lợi ích khi những giá trị này được khai thác thành sản phẩm thương mại.
Lý giải đề xuất, bà cho rằng khi những giá trị như dân ca, nghệ thuật dân gian, làng nghề hay lễ hội được khai thác để phát triển sản phẩm du lịch và công nghiệp văn hóa, cần bảo đảm những người trực tiếp lưu giữ, thực hành và trao truyền di sản được tham gia, chia sẻ lợi ích phù hợp. Điều này cũng thống nhất với nguyên tắc tôn trọng quyền của cộng đồng đối với di sản văn hóa theo Luật Di sản văn hóa năm 2024.
Ngoài ra, đại biểu đề nghị khuyến khích hình thành các trung tâm ươm tạo, không gian làm việc chung và dự án khởi nghiệp sáng tạo trong lĩnh vực công nghiệp văn hóa, tăng cường liên kết với các trường đại học, viện nghiên cứu và doanh nghiệp công nghệ.
Đối với cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, bà My lưu ý đây là quy định mới, chưa có nhiều kinh nghiệm thực tiễn. "Nếu mà giao từng địa phương quy định thì có thể dẫn đến việc làm không thống nhất trong quá trình thực hiện", bà nhận định. Vì vậy, đại biểu đề nghị giao Chính phủ quy định thống nhất về trình tự, thủ tục, hồ sơ và các yêu cầu cơ bản để địa phương triển khai.
Cùng quan tâm đến quyền lợi của cộng đồng, đại biểu Lê Thành Đông (đoàn Hà Tĩnh), Giám đốc Sở Khoa học và Công nghệ Hà Tĩnh, đề nghị nghiên cứu cơ chế chia sẻ lợi ích từ việc thương mại hóa tri thức văn hóa truyền thống và tài nguyên văn hóa cộng đồng.
Theo ông, nhiều sản phẩm công nghiệp văn hóa được phát triển từ chất liệu dân gian, tri thức truyền thống và các giá trị văn hóa cộng đồng. Doanh nghiệp có thể ứng dụng công nghệ để khai thác thương mại, tạo ra sản phẩm mang lại lợi nhuận. Tuy nhiên, lợi ích từ quá trình này chưa chắc được phân chia hài hòa với những người trực tiếp nắm giữ và thực hành di sản.
"Điều này đặt ra yêu cầu không chỉ bảo tồn mà còn thúc đẩy cơ chế hợp tác và chia sẻ lợi ích phù hợp giữa doanh nghiệp làm công nghiệp văn hóa với cộng đồng nắm giữ giá trị này", ông Đông nói.
Bài toán bản quyền và dữ liệu văn hóa trong thời đại AI
Ngoài vấn đề chia sẻ lợi ích, đại biểu Lê Thành Đông lưu ý những thách thức từ sự phát triển của trí tuệ nhân tạo (AI) và các công nghệ số.
Theo ông, AI và công nghệ xử lý ngôn ngữ đang làm gia tăng khả năng sao chép, chỉnh sửa, giả mạo sản phẩm văn hóa. Việc xác định nguồn gốc, chủ thể sáng tạo vì thế trở nên phức tạp hơn, có thể dẫn đến tranh chấp về quyền sở hữu trí tuệ.
Đại biểu đề nghị nghiên cứu bổ sung quy định theo hướng "Nhà nước khuyến khích, hỗ trợ sử dụng các công nghệ để xác thực nguồn gốc, truy xuất lịch sử sản phẩm và kiểm soát, quản lý sản phẩm, chống hàng giả trong môi trường số".
Về dữ liệu văn hóa số, ông Đông cho rằng hoạt động số hóa di sản, di vật, tư liệu lịch sử và hình ảnh đang tạo ra nguồn tài nguyên phong phú, có tiềm năng kinh tế lớn. Tuy nhiên, việc chuyển hóa các nguồn dữ liệu này thành sản phẩm thương mại vẫn gặp những khó khăn nhất định.
"Một cơ sở dữ liệu văn hóa dù được xây dựng với quy mô lớn, nhưng nếu không có cơ chế cấp phép khai thác phù hợp thì khó để tạo ra các sản phẩm thị trường mới", ông Đông nhận định.
Từ đó, đại biểu đề nghị nghiên cứu quy định về khai thác thương mại dữ liệu văn hóa số trong phạm vi được phép, bảo đảm phù hợp với pháp luật về dữ liệu, sở hữu trí tuệ và di sản văn hóa. Các cơ quan, tổ chức quản lý cần được khuyến khích xây dựng danh mục dữ liệu có thể khai thác thương mại, công bố điều kiện sử dụng và phạm vi cấp quyền.
 |
| Đại biểu Lê Thành Đông lưu ý nguy cơ sao chép, giả mạo sản phẩm văn hóa trong thời đại AI. Ảnh: @baohatinh. |
Đồng thời, ông đề xuất khuyến khích doanh nghiệp và các tổ chức khoa học công nghệ sử dụng hợp pháp nguồn dữ liệu này để phát triển sản phẩm sáng tạo, kể cả những sản phẩm ứng dụng AI.
Ngoài ra, đại biểu đề nghị áp dụng các tiêu chuẩn kỹ thuật nhằm bảo đảm sản phẩm văn hóa số có thể kết nối, chuyển đổi và sử dụng trên nhiều nền tảng. Theo ông, việc thiếu tiêu chuẩn chung về dữ liệu, định dạng và kết nối có thể làm tăng chi phí sản xuất, hạn chế khả năng phân phối và khiến thị trường bị phân mảnh.
Một nội dung khác được ông Đông quan tâm là phát triển sản phẩm công nghiệp văn hóa phục vụ người khuyết tật, người cao tuổi và các nhóm hạn chế khả năng tiếp cận. Theo đại biểu, công nghiệp văn hóa cần mở rộng khả năng thụ hưởng sản phẩm cho nhiều nhóm dân cư, bên cạnh mục tiêu gia tăng doanh thu. Những công nghệ như chuyển giọng nói thành văn bản, phụ đề hay thuyết minh âm thanh có thể hỗ trợ các nhóm đối tượng này tiếp cận sản phẩm văn hóa thuận lợi hơn.
Tri Thức - Znews giới thiệu độc giả Tủ sách kiến thức kinh tế với đa dạng cuốn sách, câu chuyện trong lĩnh vực kinh doanh, kinh tế. Là nguồn tư liệu cho những người quan tâm và muốn nâng cao kiến thức trong lĩnh vực kinh tế. Những cuốn sách, câu chuyện trong Tủ sách không chỉ đơn thuần là những tác phẩm của tri thức mà còn chứa đựng bí quyết, kinh nghiệm quý báu từ các tác giả, nhà quản lý có uy tín và kinh nghiệm lâu năm trong ngành.
Đọc sách không chỉ giúp người đọc tiếp cận những kiến thức mới mà còn giúp mở rộng tầm nhìn và phát triển bản thân. Tủ sách kiến thức kinh tế mong muốn lan tỏa tri thức trong lĩnh vực kinh doanh, đồng thời phát triển văn hóa đọc cho người Việt.
