Căn bệnh 'bí ẩn', gần như chỉ bùng phát tại Việt Nam

Năm 2011, tại những ngôi làng heo hút ở huyện miền núi Ba Tơ (Quảng Ngãi), nhiều người dân bất ngờ xuất hiện các mảng da dày sừng, nứt nẻ ở lòng bàn tay, bàn chân kèm cảm giác đau rát và suy kiệt kéo dài.

Ban đầu, các triệu chứng chỉ là bệnh ngoài da thông thường. Nhưng chỉ sau vài tháng, số người mắc tăng nhanh, nhiều bệnh nhân bắt đầu sốt cao, men gan tăng bất thường rồi rơi vào suy đa cơ quan. Không ít người tử vong sau thời gian ngắn nhập viện, khiến nỗi hoang mang bao trùm cả vùng núi nghèo.

Diễn biến lạ khiến WHO vào cuộc tại Việt Nam

Trước khi xuất hiện và tạo thành nỗi lo lắng lớn tại miền Trung Việt Nam, các triệu chứng tương tự từng được ghi nhận tại những ngôi làng nghèo ở Bangladesh và miền đông Ấn Độ. Người dân sống hàng chục năm với đôi bàn tay, bàn chân dày cứng, nứt nẻ và sạm màu. Theo thời gian, các mảng sừng ngày càng dày lên, bong tróc, đau rát và khiến việc đi lại trở nên khó khăn.

Các cuộc điều tra y tế khu vực tại Bangladesh và bang Tây Bengal của Ấn Độ ghi nhận có nguồn nước ngầm nhiễm asen kéo dài, khiến người dân mắc bệnh viêm da dày sừng và tổn thương thần kinh sau nhiều năm phơi nhiễm.

Trong khi đó, tại Trung Quốc, y văn cũng từng ghi nhận các trường hợp bệnh nhân rải rác xuất hiện các mảng sừng dày ở tay chân sau thời gian dài tiếp xúc hóa chất hoặc thuốc chứa asen.

Các chuyên gia y tế khám cho bệnh nhân mắc hội chứng viêm da dày sừng ở huyện vùng cao Ba Tơ năm 2012. Ảnh: Minh Hoàng.

Tại Việt Nam, ca bệnh đầu tiên của hội chứng viêm da dày sừng bàn tay bàn chân được ghi nhận tại huyện Ba Tơ, tỉnh Quảng Ngãi. Điều khiến Việt Nam trở thành tâm điểm chú ý của giới y tế quốc tế thời điểm đó không chỉ nằm ở tính chất hiếm gặp của bệnh mà còn ở quy mô bùng phát bất thường.

Theo thống kê của ngành y tế, từ ca đầu tiên ghi nhận ngày 19/4/2011 đến ngày 5/6/2012, huyện Ba Tơ có tổng cộng 215 ca mắc, trong đó 12 người tử vong và 44 trường hợp tái phát. Thời điểm dịch bùng phát mạnh nhất là tháng 5/2011 với 35 ca ghi nhận. Nhóm tuổi mắc cao nhất từ 25-45 tuổi và toàn bộ bệnh nhân ghi nhận thời điểm đó đều là người dân tộc H’re.

Đáng lo ngại hơn, nhiều bệnh nhân không chỉ có tổn thương da mà còn xuất hiện tình trạng men gan tăng rất cao, vàng da, suy gan và suy đa cơ quan, điều hiếm gặp ở các bệnh dày sừng thông thường trên thế giới. Chính tính chất bất thường này đã khiến Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) cùng nhiều chuyên gia quốc tế tới Việt Nam điều tra dịch tễ.

Nhiều đoàn chuyên gia từ Bộ Y tế, WHO và các tổ chức quốc tế đã tới Quảng Ngãi lấy mẫu máu, đất, nước và thực phẩm để truy tìm nguyên nhân căn bệnh bí ẩn. Quá trình điều tra cho thấy phần lớn bệnh nhân sống trong điều kiện khó khăn, ăn uống thiếu dinh dưỡng và sử dụng gạo cũ, ẩm mốc trong thời gian dài. Các chuyên gia sau đó nghi ngờ độc tố nấm mốc trong thực phẩm kết hợp tình trạng suy dinh dưỡng có thể liên quan đến bệnh.

Theo PGS.TS Trần Hậu Khang, nguyên Giám đốc Bệnh viện Da Liễu Trung ương, các chuyên gia đã loại trừ nhiều nguyên nhân như di truyền, nhiễm nấm, virus, dị ứng hay các bệnh da liễu tương tự trước khi thống nhất gọi “bệnh lạ” ở Quảng Ngãi là hội chứng viêm da dày sừng bàn tay bàn chân do nhiễm độc. Tuy nhiên, đến nay giới chuyên môn vẫn chưa xác định được chính xác nguồn nhiễm độc và loại độc tố liên quan.

Biểu hiện thường gặp của bệnh là vùng da ở lòng bàn tay hoặc bàn chân trở nên dày cứng, ngả vàng hoặc đỏ, bong tróc và dễ nứt nẻ. Ảnh: Flickr.

Bệnh di truyền hoặc liên quan môi trường sống

Sau đợt bùng phát lớn giai đoạn 2011-2012, Quảng Ngãi vẫn ghi nhận rải rác một số trường hợp nghi mắc mới. Năm 2016, địa phương phát hiện hai cha con ở huyện Sơn Hà nhập viện trong tình trạng đỏ da, bong vảy dày sừng ở tay chân kèm men gan tăng cao.

Đến cuối năm 2017, ngành y tế tiếp tục ghi nhận thêm 5 ca nghi mắc tại các huyện miền núi. Tuy nhiên, các đợt xuất hiện trở lại này đều có quy mô nhỏ hơn nhiều so với giai đoạn cao điểm trước đó.

Theo Hiệp hội Da liễu Anh, bệnh viêm da dày sừng có thể xuất hiện do di truyền hoặc mắc phải trong quá trình sống. Ở thể di truyền, nguyên nhân liên quan đến đột biến gene tạo keratin - loại protein quan trọng cấu tạo nên da, tóc và móng. Các đột biến này có thể được truyền từ cha mẹ sang con hoặc xuất hiện tự phát dù gia đình trước đó không có tiền sử mắc bệnh.

Ngoài yếu tố di truyền, một số nghiên cứu trên thế giới cho thấy bệnh dày sừng lòng bàn tay bàn chân còn có thể liên quan đến môi trường sống và tình trạng phơi nhiễm độc chất kéo dài.

Theo Bộ Y tế, biểu hiện thường gặp của bệnh là vùng da ở lòng bàn tay hoặc bàn chân trở nên dày cứng, ngả vàng hoặc đỏ, bong tróc và dễ nứt nẻ. Một số người còn xuất hiện viền đỏ quanh vùng da tổn thương. Tùy từng trường hợp, bệnh có thể lan toàn bộ lòng bàn tay bàn chân, tập trung ở vùng chịu nhiều áp lực như gót chân hoặc chỉ xuất hiện các chấm sừng nhỏ li ti.

Bộ Y tế cũng cho biết, nhiều bệnh nhân có thể chuyển nặng rất nhanh chỉ trong thời gian ngắn. Khi đó, người bệnh bắt đầu mệt lả, chán ăn kéo dài, vàng da, vàng mắt, xuất huyết dưới da hoặc rối loạn đường huyết. Xét nghiệm cho thấy men gan tăng rất cao, tiểu cầu giảm, chức năng đông máu suy giảm và nguy cơ suy gan cấp. Một số trường hợp còn sốt cao, nhiễm trùng hoặc rơi vào suy đa cơ quan.

Hiện chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn đối với các thể di truyền của bệnh. Ảnh: CDC Mỹ.

Theo Hiệp hội Da liễu Anh, hiện chưa có phương pháp chữa khỏi hoàn toàn đối với các thể di truyền của bệnh. Việc điều trị chủ yếu nhằm kiểm soát triệu chứng và giảm độ dày của da. Với các trường hợp mắc phải, tình trạng bệnh có thể cải thiện nếu nguyên nhân nền được xử lý.

Để phòng bệnh, Cục Y tế Dự phòng (Bộ Y tế) khuyến cáo người dân cần bảo quản và sử dụng gạo đúng cách để hạn chế nấm mốc, đồng thời duy trì chế độ ăn đầy đủ dinh dưỡng, vitamin và khoáng chất nhằm nâng cao thể trạng. Bên cạnh đó, việc giữ vệ sinh cá nhân, vệ sinh môi trường sống và sử dụng nguồn nước sạch cũng được xem là yếu tố quan trọng để phòng bệnh.