Cải cách tiền lương trong áp lực tự động hóa

Cải cách tiền lương tiếp tục là vấn đề được đặt lên bàn nghị sự của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam, trong bối cảnh nhiều người lao động vẫn gặp khó khăn trong việc tích lũy, tạo lập nhà ở và ứng phó những chi phí phát sinh của cuộc sống.

Cải cách tiền lương cần được thực hiện thế nào để người lao động có tích lũy? Liệu doanh nghiệp có sẵn sàng trả lương cao hơn khi áp lực tự động hóa, máy móc thay thế lao động ngày càng hiện hữu?

Khi đồng lương chỉ để trả tiền thuê nhà và những khoản chi tối thiểu khác, thì người lao động sẽ rất khó đầu tư cho tương lai, nâng cao trình độ hay chuẩn bị cho những rủi ro bất ngờ. Ảnh minh họa: VOV.

Vợ chồng anh Vũ Anh Quyền là công nhân tại các khu công nghiệp Thăng Long và Phú Minh, Hà Nội. Tổng thu nhập hơn 20 triệu, mỗi tháng, anh chị cố gắng chắt chiu trong sinh hoạt và dành dụm được trên dưới 7 triệu đồng. Tuy nhiên, trước áp lực chi tiêu ngày càng lớn, anh Quyền luôn mong chờ những chính sách giúp cải thiện thu nhập và ổn định cuộc sống lâu dài:

"Mức sống ở Hà Nội bây giờ khá khó khăn cho công nhân chúng em, chi tiêu về nhà ở, ăn uống, chăm sóc con cái… Tiền tiết kiệm của những người lao động công nhân khá ít. Mong muốn có nhiều sự quan tâm hơn, nhiều chính sách tốt hơn nữa để người lao động chúng em có thể ổn định cuộc sống hơn, an cư và làm việc".

Khảo sát của Tổng Liên đoàn Lao động Việt Nam năm 2025 với sự tham gia của 3.000 công nhân tại 10 tỉnh thành cho thấy: 54,9% người lao động vừa đủ chi tiêu cơ bản; 26,3% phải chi tiêu kham khổ; 7,9% không đủ sống, phải làm thêm các công việc khác; đặc biệt, 12,5% người lao động thường xuyên (hàng tháng) phải vay mượn tiền.

Không chỉ nỗi lo “cơm áo gạo tiền”, nhiều công nhân còn trăn trở trước nguy cơ tụt lại phía sau trong làn sóng chuyển đổi số đang diễn ra mạnh mẽ tại các doanh nghiệp:

"Anh em công nhân nào cũng mong công đoàn lo đời sống anh em, lương tăng lên, chế độ độc hại cũng tăng lên thêm cho anh em".

"Trong khu công nghiệp chúng tôi rất mong có thêm các khu phúc lợi cho nữ lao động, có thêm các nhà trẻ để đảm bảo cho người lao động được yên tâm công tác".

"Bây giờ công nghệ số hay AI, 4.0 đi vào doanh nghiệp rất nhanh. Nếu chúng ta không học hỏi thì sẽ đi chậm với xã hội. Rất mong các cơ quan, ban, ngành hỗ trợ cho doanh nghiệp để đào tạo nâng cao kiến thức cho người lao động".

"Chúng tôi mong muốn các cấp lãnh đạo quan tâm hơn nữa trong công tác chuyển đổi số, làm sao để người lao động có những hình ảnh trực quan, sinh động".

Theo TS Nguyễn Thị Liên, Trưởng bộ môn Chiến lược và chính sách nhân lực, Trường Đại học Thương mại, chủ trương cải cách tiền lương đã được đặt ra nhiều năm nay và ngày càng cấp thiết.

Hệ thống giải pháp cần đồng bộ, mà trước hết, mức lương tối thiểu cần được điều chỉnh sát hơn với chi phí sinh hoạt thực tế của cả gia đình người lao động.

Việc phát triển các chính sách an sinh xã hội như nhà ở xã hội, y tế, giáo dục và dịch vụ công chất lượng cũng sẽ giúp giảm chi phí sinh hoạt, qua đó cải thiện thu nhập thực tế và khả năng tích lũy.

Bền vững hơn là giải pháp nâng cao năng suất lao động bằng việc đầu tư vào con người, công nghệ, thiết bị và tối ưu quy trình sản xuất. Trong đó, nhà nước cần tạo cơ chế hỗ trợ, doanh nghiệp đầu tư dài hạn, còn người lao động chủ động nâng cao năng lực.

Cùng đó, cần hoàn thiện cơ chế đối thoại, thương lượng tập thể để người lao động có tiếng nói tốt hơn về lương, thưởng và phúc lợi.

TS Nguyễn Thị Liên cũng nhấn mạnh vào việc doanh nghiệp trả lương cao hơn sẽ là điều tất yếu khi người lao động tạo ra giá trị lớn hơn. Do vậy, bản thân người lao động phải tự thay đổi và thích ứng bối cảnh cách mạng công nghiệp 4.0.

"Người lao động phải tự nâng cấp bản thân liên quan kỹ năng và kiến thức chuyên môn về số hóa, những kỹ năng giao tiếp trong môi trường số, bảo mật thông tin, khai thác dữ liệu, sử dụng các phần mềm số hóa. Họ sẽ có vị thế để thương lượng mức lương cao hơn và họ tạo ra giá trị cao hơn.

Thứ hai, nhà nước cũng cần có những chính sách hỗ trợ doanh nghiệp trong chuyển đổi số, đổi mới công nghệ, từ đó nâng cao năng suất lao động.

Thứ ba, Việt Nam cần chuyển đổi mô hình tăng trưởng từ lợi thế lao động giá rẻ sang lợi thế dựa trên công nghệ, nguồn nhân lực chất lượng cao, dựa trên năng suất lao động. Đó là cách hướng tới việc chúng ta tăng lương một cách bền vững".

Thay vì chỉ bám vào những con số trung bình, cải cách tiền lương cần nhìn vào khả năng chi trả các nhu cầu cơ bản trong bối cảnh giá nhà, y tế, giáo dục và dịch vụ đô thị ngày càng tăng. Ảnh minh họa: VOV.

Đồng tình quan điểm này, PGS.TS Vũ Quang Thọ, nguyên Viện trưởng Viện Công nhân và Công đoàn cho rằng, cải cách tiền lương dưới một góc độ khác còn liên quan việc phát triển giống nòi, khi thống kê cho thấy 73% lao động còn độc thân đắn đo lập gia đình, sinh con vì thu nhập khó trang trải.

"Có hai khía cạnh, thứ nhất, chủ doanh nghiệp phải thay đổi cách đối xử với người lao động, với tư cách những con người có trí tuệ, tình cảm, có sức lực, chứ không phải cỗ máy chỉ để làm việc. Chúng ta sử dụng được nguồn lực tốt hơn, người ta sẽ tận tâm tận lực làm việc vì doanh nghiệp thì chúng ta mới có thể phát triển doanh nghiệp được.

Thứ hai, người lao động phải hiểu rằng, bên cạnh những nguồn lực doanh nghiệp bỏ ra để trao cho họ, họ phải tích lũy trình độ, kinh nghiệm và phải làm việc tốt hơn để bảo đảm doanh nghiệp có được nguồn thu lớn hơn".

Cải thiện thu nhập cho công nhân không chỉ là câu chuyện tăng lương bằng tiền mặt. Trên thực tế, nhiều doanh nghiệp đã lựa chọn những cách làm linh hoạt mà vẫn giúp người lao động yên tâm gắn bó, làm việc hiệu quả hơn. Đại diện công ty điện tử Meiko Việt Nam và công ty Fujiura Nha Trang chia sẻ:

"Thứ tư và thứ sáu hàng tuần, công ty sẽ dành cho công nhân một suất ăn đặc biệt, đầy đủ dinh dưỡng, rất là ngon, đầy đủ cho công nhân".

"Người lao động được thêm một khoản thưởng về năng suất lao động, thưởng bằng hiện vật là vàng. Sẽ có người được nhận nửa chỉ vàng và có người được 0,3 chỉ, tùy theo năng suất lao động của mỗi người".

Nói về vai trò của tổ chức công đoàn và nguồn lực để chăm lo đời sống công nhân, người lao động, ông Ngọ Duy Hiểu, Phó chủ tịch Thường trực Tổng Liên đoàn lao động Việt Nam cho rằng:

"Các chương trình phúc lợi phải mang tính dài hạn và ổn định. Phúc lợi ấy không dừng lại ở nguồn tài chính công đoàn, mà phải huy động từ nhiều nguồn khác nhau, trong đó có nguồn của người sử dụng lao động, nguồn từ xã hội, và đặc biệt chính là nguồn gia tăng từ việc nâng cao năng suất của người lao động. Tôi nghĩ rằng khi chúng ta có năng suất lao động tốt, chắc chắn chúng ta có được nguồn lực để chi trả và chăm lo tốt hơn cho người lao động".

Mỗi kỳ điều chỉnh lương tối thiểu đều mang theo những kỳ vọng lớn lao của hàng triệu người lao động. Nhưng cũng sau mỗi lần điều chỉnh ấy, một thực tế quen thuộc tái diễn: giá nhà tiếp tục tăng, chi phí sinh hoạt leo thang, còn đồng lương vừa kịp nhích lên đã nhanh chóng bị cuốn vào vòng xoáy chi tiêu hằng ngày.

Bởi vậy, cải cách tiền lương không chỉ là tăng bao nhiêu phần trăm, mà cần làm thế nào để người lao động thực sự có tích lũy, cho họ cơ hội xây dựng tương lai.

Những năm qua, tiền lương đã có những bước cải thiện đáng kể. Tuy nhiên, khoảng cách giữa thu nhập và chi phí sống dường như vẫn còn khá lớn. Không ít công nhân vẫn phải làm thêm giờ triền miên để bù đắp thu nhập.

Có người không dám nghỉ làm khi đau ốm vì sợ mất khoản chuyên cần. Có gia đình dành cả “thanh xuân” ở những khu nhà trọ chật hẹp, mà giấc mơ sở hữu một căn nhà chỉ xuất hiện cho đến khi đồng hồ báo thức reo chuông.

Một nền kinh tế không thể phát triển bền vững nếu lực lượng tạo ra phần lớn giá trị vật chất chỉ đủ sống mà không thể tích lũy. Khi đồng lương chỉ để trả tiền thuê nhà, tiền học cho con, tiền điện nước và những khoản chi tối thiểu khác, thì người lao động sẽ rất khó đầu tư cho tương lai, nâng cao trình độ hay chuẩn bị cho những rủi ro bất ngờ của cuộc sống.

Để người lao động thực sự có tích lũy, việc xác định mức lương tối thiểu cần được tiếp cận theo hướng thực chất hơn. Thay vì chỉ bám vào những con số trung bình, cần nhìn vào khả năng chi trả các nhu cầu cơ bản trong bối cảnh giá nhà, y tế, giáo dục và dịch vụ đô thị ngày càng tăng.

Một mức lương được coi là hợp lý phải cho phép người lao động vẫn còn một phần dành cho tiết kiệm sau khi trang trải những nhu cầu thiết yếu.

Tuy nhiên, cải cách tiền lương sẽ không thể thành công nếu chỉ tập trung vào việc nâng mức chi trả. Bởi tiền lương xét cho cùng là kết quả của năng suất lao động.

Một doanh nghiệp có thể chấp nhận tăng lương trong ngắn hạn, nhưng khó duy trì điều đó trong thời gian dài nếu năng suất không được cải thiện tương ứng.

Do vậy, cải cách tiền lương cần đi cùng cải cách năng suất. Thay vì tiếp tục dựa vào lợi thế lao động giá rẻ, Việt Nam cần chuyển mạnh sang lao động chất lượng cao.

Điều này đòi hỏi đầu tư lớn hơn cho đào tạo nghề, nâng cao kỹ năng, đào tạo lại lực lượng lao động và chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi số đang diễn ra ngày càng nhanh.

Khi một công nhân có thể vận hành dây chuyền hiện đại hơn, làm chủ công nghệ tốt hơn và tạo ra giá trị lớn hơn, thì mức lương cao hơn sẽ trở thành nhu cầu tự nhiên của thị trường thay vì chỉ dựa vào các quyết định hành chính. Đây cũng là câu trả lời cho băn khoăn liệu doanh nghiệp có sẵn sàng trả lương cao hơn hay không.

Đặc biệt, vấn đề càng trở nên cấp thiết trong “làn sóng” mạnh mẽ của tự động hóa và trí tuệ nhân tạo. Hiện nay, chi phí đầu tư cho máy móc vẫn ở mức cao, khiến nhiều doanh nghiệp tiếp tục lựa chọn lao động giá rẻ.

Nhưng khi công nghệ ngày càng phát triển, hiệu quả hơn và dễ tiếp cận hơn, thì áp lực đối với thị trường lao động chắc chắn sẽ gia tăng. Sức lao động giản đơn khó có thể chiến thắng trong cuộc đối đầu với máy móc - không biết mệt, không nghỉ phép và cũng không đòi tăng lương.

Trong viễn cảnh ấy, người lao động có thể bị thay thế, hoặc phải đối mặt với áp lực ngày càng lớn khi năng suất liên tục được đẩy lên. Lịch sử các cuộc cách mạng công nghiệp từng cho thấy, tiến bộ công nghệ không mặc nhiên đồng nghĩa điều kiện làm việc tốt hơn hay thu nhập cao hơn.

Bởi vậy, một mặt, người lao động cần được đào tạo nghề, nâng cao kỹ năng và chuẩn bị cho quá trình chuyển đổi số ngay từ hôm nay. Mặt khác, cần những cơ chế đối thoại hiệu quả giữa người lao động và người sử dụng lao động để thành quả tăng trưởng được chia sẻ tương xứng.

Đây cũng là lúc vai trò của tổ chức công đoàn cần được phát huy một cách thực chất hơn. Công đoàn không chỉ là nơi chăm lo đời sống hay hỗ trợ người lao động khi gặp khó khăn, mà còn phải trở thành “cầu nối”, đại diện cho tiếng nói của người lao động trong các cuộc thương lượng về tiền lương, tiền thưởng và điều kiện làm việc.

Kinh nghiệm từ một số quốc gia châu Âu như Đức, Thụy Điển hay Hà Lan cho thấy, khi cơ chế thương lượng tập thể vận hành hiệu quả, thì người lao động có nhiều cơ hội hơn để được hưởng chế độ đãi ngộ tương xứng với giá trị mà họ tạo ra.

Bên cạnh đó, tăng khả năng tích lũy không chỉ là bài toán của tiền lương, mà còn là bài toán của chính sách an sinh. Nhà ở xã hội, giáo dục, y tế, giao thông công cộng hay phúc lợi công đoàn đều góp phần làm tăng giá trị thực của đồng lương.

Một công nhân có thể chưa nhận thêm tiền mỗi tháng, nhưng nếu được tiếp cận nhà ở giá phù hợp, dịch vụ y tế chất lượng và trường học cho con với chi phí hợp lý hơn, thì khả năng tích lũy cũng sẽ được cải thiện đáng kể.

Suy cho cùng, đích đến của cải cách tiền lương không phải là những con số đẹp, mà phải là sự thay đổi trong đời sống của người lao động. Những dây chuyền sản xuất có thể hiện đại hơn, tăng trưởng có thể cao hơn, nhưng giá trị của sự phát triển vẫn phải được đo bằng cuộc sống của con người.

Khi người lao động có thể nghĩ đến chuyện tích lũy thay vì chỉ lo trang trải, có thể hoạch định tương lai thay vì thấp thỏm chờ kỳ lương tiếp theo, thì đó mới là lúc cải cách tiền lương thực sự chạm tới đích đến của mình.