Cái bẫy mang tên hoàn hảo

Người trẻ hôm nay bước vào đời với một áp lực vô hình nhưng dai dẳng: phải làm đúng, làm chuẩn và làm thật hoàn hảo. Từ điểm số trên ghế nhà trường, bản CV khi xin việc, cho đến hình ảnh cá nhân trên mạng xã hội, sự hoàn hảo dần trở thành một thước đo giá trị phổ biến.

Trong tâm lý học, chủ nghĩa hoàn hảo không đơn thuần là mong muốn làm tốt. Nó thường đi kèm với nỗi sợ thất bại, sợ bị chê trách và sợ đánh mất hình ảnh bản thân. Những người mang xu hướng cầu toàn thường mắc ba sai lầm phổ biến, tạo thành một vòng xoáy khiến họ khó tiến xa, dù luôn bận rộn và nỗ lực.

Chủ nghĩa hoàn hảo không đơn thuần là mong muốn làm tốt. Nó thường đi kèm với nỗi sợ thất bại. Ảnh: Pinterest

Sai lầm đầu tiên là bị cuốn vào những chi tiết không thực sự quan trọng. Người cầu toàn dành quá nhiều thời gian để chỉnh sửa, tối ưu những phần nhỏ nhặt, trong khi lại thiếu sự tập trung vào vấn đề cốt lõi. Họ muốn mọi thứ phải “đúng chuẩn” trước khi bước tiếp, dẫn đến tình trạng làm mãi mà không xong. Công việc vì thế trở nên nặng nề, năng lượng bị tiêu hao, nhưng kết quả đạt được lại không tương xứng. Họ bận rộn, nhưng không hiệu quả; chăm chỉ, nhưng không thể tiến xa.

Sai lầm thứ hai nằm ở cách đối diện với thử thách và cái mới. Vì sợ làm chưa tốt, người cầu toàn thường né tránh những nhiệm vụ vượt ngoài vùng an toàn. Thay vì chấp nhận sự lúng túng ban đầu để học kỹ năng mới, họ chọn cách tiếp tục hoàn thiện những gì mình đã quen thuộc. Điều này mang lại cảm giác an toàn trong ngắn hạn, nhưng về lâu dài lại giới hạn năng lực phát triển. Khi không dám đối diện với thử thách, chúng ta không chỉ bỏ lỡ cơ hội, mà còn tự thu hẹp chính mình trong một vòng tròn an toàn.

Sai lầm thứ ba, cũng là sai lầm gây tổn thương sâu sắc nhất, là cách người cầu toàn đối diện với chính mình khi mắc lỗi. Thay vì xem sai lầm như dữ liệu để rút kinh nghiệm, họ lại sống trong tự trách móc, dằn vặt bản thân. Quá khứ bị lôi ra mổ xẻ không phải để học hỏi, mà để tự làm mình tổn thương. Trong trạng thái ấy, việc học hỏi gần như không thể xảy ra, bởi tâm trí đã bị cảm giác tội lỗi và thất vọng chiếm chỗ.

Ba sai lầm này liên kết chặt chẽ với nhau, tạo thành một vòng xoáy quen thuộc: sợ sai nên không dám thử, không dám thử nên chỉ làm những việc mà mình quen thuộc, và khi sai thì tự trừng phạt bản thân. Chủ nghĩa hoàn hảo, vì thế, không mở ra cánh cửa thành công như nhiều người lầm tưởng, mà lặng lẽ thu hẹp tầm nhìn, làm chậm quá trình trưởng thành và khiến người trẻ loay hoay mãi trong vòng an toàn của mình.

Thực tế cho thấy, không có hành trình dài nào được xây dựng từ những bước đi hoàn hảo ngay từ đầu. Những người tiến xa trên hành trình trưởng thành, thường là những người cho phép mình thử, sai và điều chỉnh. Họ hiểu rằng sai lầm không phải kẻ thù, mà là một phần tất yếu của quá trình học hỏi.

Sách Biến tiềm năng thành tài năng, của tác giả Adam Grant.

Trong cuốn sách Biến tiềm năng thành tài năng, Adam Grant chỉ ra rằng: “Chủ nghĩa hoàn hảo nhốt chúng ta vào vòng xoáy của tầm nhìn hạn chế và việc tránh mắc lỗi: nó ngăn cản ta nhìn thấy những vấn đề lớn hơn; đồng thời, còn hạn chế ta làm chủ các kỹ năng đang ngày càng bị thu hẹp.” Theo ông, những người tiến bộ nhanh nhất không phải là người ít sai, mà là người học nhanh nhất từ những sai lầm của mình. Họ dám bước ra khỏi vùng an toàn, chấp nhận cảm giác chưa giỏi, chưa chắc chắn, để đổi lấy cơ hội trưởng thành.

Với người trẻ, điều quan trọng không phải là trở nên hoàn hảo sớm, mà là giữ cho mình khả năng phát triển lâu dài. Khi dám buông bớt áp lực hoàn hảo, con người có thêm không gian để học hỏi, thử thách và sửa sai. Cuối cùng, điều quyết định một người đi được bao xa không nằm ở việc họ ít sai đến mức nào, mà ở chỗ họ học được gì sau mỗi lần vấp ngã.