Trong cuốn Thao túng tâm lý, tác giả Shannon Thomas cho rằng thao túng tâm lý là một dạng lạm dụng tâm lý, có thể xảy ra trong nhiều mối quan hệ.

Khác với bạo lực thể xác hay những lời lăng mạ, hành vi thao túng thường được ngụy trang qua các trò chơi tâm lý lặp đi lặp lại. Chúng diễn ra thường xuyên trong đời sống nhưng lại rất khó bị phát hiện.

Dù xuất hiện dưới bất kỳ hình thức nào, thao túng tâm lý đều gây ra những tổn thương sâu sắc về mặt cảm xúc và tinh thần. Trong nhiều trường hợp, nạn nhân bị thao túng đến mức tự hỏi có phải họ là người có lỗi, thậm chí họ có phải là người độc hại trong mối quan hệ đó.

Phân tích sâu hơn về chân dung kẻ thao túng, trong cuốn Sói đội lốt cừu, bác sĩ George K. Simon cảnh báo không nên mặc định họ là những người tổn thương tâm lý nên mới đi làm tổn thương người khác.

Trên thực tế, nhiều kẻ trong số đó là những "kẻ săn mồi" tinh vi. Ẩn sau vẻ ngoài lương thiện cùng lời nói dễ nghe, họ dùng nhiều cách thức như đóng vai nạn nhân, đe dọa ngầm, châm biếm hay vu khống để kiểm soát và trục lợi từ đối phương.

Cách đáp trả

Theo nhà nghiên cứu hành vi Shadé Zahrai, một trong những cách hiệu quả để ứng phó với người thích thao túng là bình tĩnh nói: “Điều đó khá thú vị. Hãy nói thêm đi”. Thay vì phản ứng nóng giận hoặc vội vàng thanh minh, bạn có thể yêu cầu đối phương giải thích rõ hơn, từ đó giữ thế chủ động trong cuộc trò chuyện.

Trong 10 năm tư vấn, Shadé Zahrai nhận thấy người có hành vi thao túng thường dựa vào phản ứng cảm xúc, sự bối rối và những điều không rõ ràng để gây ảnh hưởng đến người khác. Theo bà, câu nói trên có thể giúp hạn chế những yếu tố này và thay đổi thế cân bằng trong cuộc trò chuyện.

Khi nói “Điều đó khá thú vị”, bạn cho đối phương biết mình đã nghe những gì họ nói nhưng không khẳng định điều đó đúng, cũng không lập tức phản bác.

Trong khi đó, câu “Hãy nói thêm đi” giúp chuyển cuộc trò chuyện sang làm rõ thông tin. Bạn cũng có thể hỏi: “Điều gì khiến bạn nói vậy?” hoặc “Điều gì khiến bạn đi đến kết luận đó?”.

Zahrai lưu ý những câu hỏi bắt đầu bằng “tại sao” đôi khi khiến người nghe cảm thấy bị buộc tội, từ đó trở nên phòng thủ. Thay vào đó, các câu hỏi mở, bắt đầu bằng “điều gì”, có thể giúp cuộc trao đổi không tiếp tục căng thẳng.

Chia sẻ trên CNBC, Shadé Zahrai chỉ ra cách áp dụng phương pháp này trong ba tình huống thường gặp.

Khi người khác khiến bạn nghi ngờ trí nhớ

Chẳng hạn, khi bạn nhắc lại một sự việc, đối phương có thể phủ nhận: “Tôi chưa bao giờ nói điều đó. Bạn nhớ nhầm rồi”.

Thay vì lập tức tranh cãi để bảo vệ trí nhớ, bạn có thể đáp: “Điều đó khá thú vị. Hãy nói thêm về cách bạn nhớ sự việc đi”. Sau đó, nếu cần, hãy nói rõ: “Tôi nhớ sự việc không giống như vậy”. Nếu có người khác chứng kiến, bạn cũng có thể đề nghị: “Chúng ta hãy hỏi người có mặt lúc đó”.

Theo Zahrai, cách phản hồi này giúp bạn không phải lập tức tự bảo vệ mình mà chuyển sang yêu cầu đối phương làm rõ những gì họ nói.

Khi phải trình bày cụ thể về sự việc, người đưa ra thông tin có thể để lộ những điểm mâu thuẫn trong lời kể. Khi đó, áp lực tâm lý không còn dồn lên bạn mà chuyển trở lại các chi tiết thực tế.

Khi ai đó cố khiến bạn cảm thấy có lỗi

Một số người dùng những gì họ từng làm cho bạn hoặc tình cảm giữa hai bên để gây sức ép, buộc bạn làm điều mình không muốn. Chẳng hạn, họ có thể nói: “Sau tất cả những gì tôi đã làm cho bạn, đây là cách bạn đền đáp tôi sao?”.

Trong tình huống này, Zahrai gợi ý bạn có thể đáp: “Điều đó khá thú vị. Điều gì khiến bạn nói vậy?”. Sau đó, hãy nói rõ quan điểm: “Tôi trân trọng những gì bạn đã làm, nhưng đây vẫn là lựa chọn của tôi".

Theo chuyên gia, cách trả lời này giúp chuyển trọng tâm từ cảm giác tội lỗi sang lý do họ dùng để gây sức ép. Khi bạn yêu cầu họ trình bày logic và giải thích, áp lực và sức ép về mặt cảm xúc thường giảm bớt.

Khi người khác dùng tình cảm để ép buộc bạn

Ví dụ, họ có thể nói: “Nếu bạn thực sự quan tâm đến tôi, bạn đã đồng ý với tôi rồi”.

Thay vì cố chứng minh tình cảm của mình, bạn có thể hỏi: “Điều đó khá thú vị. Điều gì khiến bạn nghĩ như vậy?”. Sau đó, hãy khẳng định ranh giới của bản thân: “Quan tâm không có nghĩa là chúng ta phải đồng ý với nhau về mọi chuyện”, hoặc “Tôi vẫn quan tâm đến bạn dù có cách nhìn khác”.

Theo Zahrai, cách phản hồi này giúp tách biệt tình cảm của bạn khỏi yêu cầu của đối phương. Bạn không cần tranh cãi về việc mình có quan tâm đến họ hay không, mà yêu cầu họ giải thích vì sao lại cho rằng sự quan tâm đồng nghĩa với việc phải đồng ý. Điều này tạo khoảng cách cần thiết để bạn cân nhắc yêu cầu thay vì làm theo chỉ vì thấy có lỗi.