Cái hại khi dùng tiền bạc kiểm soát con

Nhiều cha mẹ treo thưởng để con học bài hoặc làm việc nhà. Ảnh minh họa: Pexels.

Trước mỗi kỳ thi, một số phụ huynh tại Anh sẵn sàng dành hàng trăm bảng để thưởng cho con nếu đạt kết quả như kỳ vọng. Sarah Cook, một người mẹ ở Dorset, là một trong số đó. Bà hứa thưởng con gái từ 20-100 bảng tùy theo điểm thi GCSE và cho rằng cách này giúp con tập trung hơn vào việc học.

Một phụ huynh khác cho biết kết quả của con trai 14 tuổi đã cải thiện sau khi gia đình áp dụng cơ chế thưởng tiền theo điểm số. Họ cho rằng cách làm này giúp trẻ có mục tiêu rõ ràng và tăng nỗ lực trước kỳ thi.

Tuy nhiên, các chuyên gia tâm lý cảnh báo động lực bên ngoài có thể thúc đẩy trẻ trong ngắn hạn nhưng không nhất thiết giúp các em duy trì hứng thú học tập lâu dài. Khi phần thưởng trở thành lý do chính để hành động, trẻ có thể ít chú ý đến niềm vui khám phá kiến thức hoặc khả năng tự đặt mục tiêu.

Tiền vừa là phần thưởng, vừa là hình phạt

Nhà tâm lý học Jim Taylor gọi kiểu tình cảm gắn với thành tích này là “outcome love” - sự yêu thương được thể hiện như phần thưởng cho thành công và bị rút lại khi trẻ thất bại. Theo ông Taylor, khi cha mẹ thường xuyên bày tỏ niềm vui, sự hài lòng lúc con đạt kết quả tốt nhưng phản ứng bằng tức giận, thất vọng hoặc lạnh nhạt khi con không đáp ứng kỳ vọng, trẻ có thể hình thành cảm giác rằng mình phải thành công mới xứng đáng được công nhận.

Cách sử dụng tiền trong việc nhà cũng đặt ra vấn đề tương tự. Một số phụ huynh trả tiền cho mỗi lần con dọn phòng, làm bài tập hoặc hoàn thành công việc đúng giờ. The Atlantic cho biết các chuyên gia của Hiệp hội Khoa học Tâm lý Mỹ từng bày tỏ lo ngại việc gắn tiền tiêu vặt quá chặt với từng nhiệm vụ có thể gửi đi thông điệp không mong muốn về trách nhiệm cá nhân và đóng góp cho gia đình. Nếu trẻ chỉ dọn đồ của mình khi được trả tiền, các em có thể hiểu rằng việc chăm sóc không gian chung luôn cần một khoản thù lao.

Tuy vậy, trả tiền cho một công việc cụ thể không đồng nghĩa với việc cha mẹ đang kiểm soát con bằng vật chất. Tiền công cho nhiệm vụ vượt ngoài trách nhiệm thông thường có thể giúp trẻ hiểu giá trị lao động. Điều cần cân nhắc là cha mẹ có đang biến mọi nghĩa vụ thành một cuộc mặc cả hay không.

Điều này càng cần được chú ý khi cha mẹ sử dụng tiền tiêu vặt như hình phạt. Trẻ không nghe lời, không hoàn thành việc nhà hoặc có hành vi khiến người lớn không hài lòng có thể bị cắt khoản tiền đã được thỏa thuận từ trước.

Biện pháp này có thể khiến trẻ nhanh chóng tuân thủ. Nhưng nếu áp dụng tùy tiện, không giải thích rõ lý do và không liên quan trực tiếp đến hành vi, nó dễ biến tiền thành công cụ gây sức ép.

Cha mẹ nên dạy con hiểu giá trị của tiền, thay vì dùng tiền để kiểm soát hành vi. Ảnh: Pexels.

Dạy con hiểu giá trị của tiền

Thay vì dùng tiền để kiểm soát mọi hành vi, cha mẹ có thể xem tiền tiêu vặt là cơ hội giúp con học cách quản lý tài chính. Trẻ cần hiểu tiền đến từ đâu, vì sao phải cân nhắc trước khi chi tiêu, cách tiết kiệm và sự khác biệt giữa nhu cầu với mong muốn. Những bài học này không nhất thiết phải gắn với điểm số hay mức độ nghe lời.

Nếu muốn khuyến khích con học tập, cha mẹ có thể cùng con đặt mục tiêu phù hợp, xây dựng lịch ôn bài và trao đổi về những khó khăn trong quá trình học. Nếu kết quả chưa như mong đợi, thay vì lập tức cắt tiền hoặc trách móc, người lớn có thể cùng con tìm hiểu nguyên nhân và thống nhất kế hoạch cải thiện.

Giáo dục tài chính từ sớm cũng là chủ đề được tác giả Robert T. Kiyosaki đề cập trong bộ sách Dạy Con Làm Giàu. Tác phẩm hướng người đọc đến cách suy nghĩ về tiền bạc, đầu tư và sự khác biệt giữa người chỉ nhìn thấy một mặt của đồng tiền với người hiểu những cơ hội, rủi ro và lựa chọn đi kèm.

Dù không phải cẩm nang chuyên biệt về cách cha mẹ thưởng phạt con, Dạy Con Làm Giàu gọi ý cha mẹ nên xem tiền là kiến thức cần học, không chỉ là phần thưởng để điều chỉnh hành vi của con. Trẻ cần hiểu cách đồng tiền vận hành, cách đưa ra quyết định và trách nhiệm đi kèm với lựa chọn tài chính. Đây là những năng lực khác với việc đơn thuần làm theo yêu cầu để được nhận tiền.

Quan trọng hơn, cha mẹ cần tránh để tiền bạc trở thành thước đo duy nhất cho sự cố gắng hoặc giá trị của con. Tiền có thể là công cụ hữu ích để dạy trẻ lập kế hoạch, chịu trách nhiệm và hiểu giá trị lao động.

Tuy nhiên, trách nhiệm không thể chỉ được hình thành bằng phần thưởng, cũng không nên chỉ được duy trì bằng nỗi sợ mất quyền lợi. Khi cha mẹ giải thích lý do của các quy tắc, lắng nghe khó khăn của con và thống nhất hậu quả phù hợp với hành vi, trẻ sẽ có cơ hội hiểu điều gì nên làm và vì sao cần làm điều đó.