'Con nhà người ta' là ai mà cha mẹ cứ liên tục đem ra so sánh với con?

Những đứa trẻ học giỏi thường được cha mẹ dùng để làm ví dụ như một cách để tạo áp lực cho đứa con học kém. Ảnh: Pexels.

Trong nhiều gia đình, so sánh được xem là cách tạo động lực học tập. Khi con đạt điểm thấp, cha mẹ nhắc đến "con nhà người ta" với hy vọng trẻ sẽ cố gắng để không bị tụt lại. Tuy nhiên, những lời nhắc tưởng như vô hại có thể khiến trẻ tập trung vào khoảng cách giữa mình và người khác, thay vì nhận ra những điểm cần cải thiện.

Đừng so sánh với "con nhà người ta"

Năm 2015, nghiên cứu tại Mỹ của hai nhà khoa học Alexander Jensen và Susan McHale từng chỉ ra rằng niềm tin của cha mẹ về năng lực học tập của các con có thể liên quan kết quả học tập về sau.

Cụ thể, khi cha mẹ đưa trẻ ra so sánh, khoảng cách thành tích giữa các em có xu hướng tăng theo thời gian. Trẻ được cha mẹ đánh giá cao hơn thường đạt điểm trung bình học tập (GPA) cao hơn về sau, trong khi trẻ bị đánh giá thấp hơn có xu hướng đạt kết quả kém hơn so với anh chị em.

Các nhà nghiên cứu nêu rằng sự khác biệt trong niềm tin của cha mẹ cũng có thể góp phần tạo ra khác biệt về thành tích, dù đây không phải yếu tố duy nhất hay nhất thiết là yếu tố lớn nhất. Kết quả nhấn mạnh một điều rằng nếu người lớn liên tục xem một đứa trẻ là học giỏi và một đứa khác là kém hơn, cách nhìn ấy có thể trở thành kỳ vọng kéo dài. Trẻ được đánh giá cao có thêm cơ hội củng cố niềm tin vào năng lực của mình, trong khi trẻ thường xuyên bị so sánh có thể khó thoát khỏi cảm giác mình là người thua cuộc.

Một nghiên cứu công bố năm 2026 trên tạp chí Family Relations tiếp tục xem xét vấn đề này tại Đông Á - nơi thành tích học tập thường được coi trọng và cha mẹ có thể so sánh con mình với mục đích thúc đẩy kết quả học tập.

Nhóm nghiên cứu nhận thấy những trẻ thường xuyên bị cha mẹ so sánh với anh chị em hoặc so sánh với "con nhà người ta" có nguy cơ gặp nhiều vấn đề sức khỏe tâm thần, đặc biệt ở các bé gái.

Kết quả không chứng minh rằng so sánh trực tiếp khiến trẻ mất động lực học tập, bởi nghiên cứu tập trung vào sức khỏe tinh thần và hành vi chứ không đo trực tiếp động lực học. Tuy nhiên, phát hiện này gợi ý rằng tác động của việc so sánh có thể liên quan đến cách trẻ nhìn nhận bản thân và cảm nhận về mối quan hệ với cha mẹ.

Nếu trẻ cảm thấy mình luôn bị đánh giá thấp hơn anh chị em, việc học có thể dần gắn với áp lực phải chứng minh giá trị. Khi đó, điểm số tốt chưa chắc đem lại niềm vui, bởi trẻ có thể tiếp tục lo lắng về lần kiểm tra tiếp theo hoặc sợ mất vị trí trong mắt cha mẹ.

So sánh có thể khiến trẻ áp lực, ảnh hưởng đến tinh thần và động lực học. Ảnh: Pexels.

Giúp con tìm lại động lực

Khi việc học gắn liền với những lời so sánh, trẻ có thể dần chuyển từ mong muốn khám phá kiến thức sang nỗ lực làm hài lòng cha mẹ. Thay vì tự đặt mục tiêu tiến bộ, các em học để không bị chê trách, để vượt qua anh chị em hoặc để chứng minh mình không thua kém bạn bè. Đây là lý do cha mẹ cần xem xét lại cách khuyến khích con, nhất là khi điểm số trở thành chủ đề gây căng thẳng trong gia đình.

Theo đó, thay vì nói “sao con không được như người ta?”, cha mẹ có thể trao đổi cụ thể về những khó khăn con đang gặp phải, chẳng hạn chưa hiểu một dạng toán, chưa biết sắp xếp thời gian hoặc chưa tìm được phương pháp ghi nhớ phù hợp. Khi vấn đề được xác định rõ, trẻ có thể tập trung vào những bước cải thiện trong khả năng của mình thay vì mặc định bản thân kém cỏi.

Một cách tiếp cận khác là so sánh kết quả hiện tại với chính thành tích trước đó của trẻ. Nếu con từng gặp khó khăn khi làm bài đọc hiểu nhưng đã biết cách tìm ý chính tốt hơn, sự tiến bộ ấy đáng được ghi nhận ngay cả khi điểm số chưa cao.

Những gợi ý này cũng gần với tinh thần được nêu trong cuốn Hành Trang Thế Hệ Mới - Tìm Động Lực Trong Học Tập của hai tác giả Kim Yun Kyeong và Lee Jinah.

Theo các tác giả, học tập là hành trình gắn với mục tiêu xây dựng cuộc sống phong phú và tốt đẹp hơn. Cuốn sách tập hợp những suy ngẫm về việc học cùng các phương pháp được đúc kết từ tư tưởng của người xưa, qua đó khuyến khích người đọc tìm kiếm niềm vui trong học tập và tự học.

Bộ sách được xây dựng theo hình thức hỏi – đáp, xoay quanh những thắc mắc gần gũi với người trẻ. Với cuốn Tìm Động Lực Trong Học Tập, cách tiếp cận này gợi mở việc nhìn nhận học tập không chỉ qua kết quả kiểm tra mà còn qua mục tiêu, thái độ và khả năng chủ động tiếp thu kiến thức.

Khi học sinh dễ bị cuốn vào những bảng xếp hạng, điểm số và kỳ vọng của gia đình, việc tìm ra động lực riêng có ý nghĩa rất quan trọng. Nếu hiểu mình học để làm gì, trẻ có thể xây dựng mục tiêu phù hợp hơn với năng lực, sở thích và định hướng cá nhân. Khi đó, các em sẽ không còn cố gắng học chỉ vì để không thua kém người khác.

Điều đó không có nghĩa cha mẹ phải dừng mọi hình thức đánh giá hoặc không đặt kỳ vọng vào con. Trẻ vẫn vẫn cần được hướng dẫn, khuyến khích nỗ lực và chịu trách nhiệm với việc học. Vấn đề là kỳ vọng nên đi cùng sự hỗ trợ thực tế, thay vì khiến trẻ cảm thấy mình chưa đủ giỏi.