Áp lực khó nói thành lời của những đứa con đầu lòng

Con đầu lòng được kỳ vọng nhiều và gánh nhiều trọng trách trong gia đình. Ảnh: Pexels.

Trong nhiều gia đình, con đầu lòng thường được giao những trách nhiệm mà em nhỏ trong nhà chưa phải đảm nhận. Các em được yêu cầu làm gương cho em, phụ giúp cha mẹ việc nhà, nhường nhịn khi xảy ra tranh chấp và tự giác trong học tập.

Những kỳ vọng này có thể giúp trẻ học cách sống có trách nhiệm, nhưng cũng dễ trở thành gánh nặng nếu người lớn mặc định con lớn phải biết hy sinh và không được phép yếu đuối.

Áp lực con cả

Với nhiều bé gái, trách nhiệm chăm sóc còn gắn với kỳ vọng về giới. Các em không chỉ được mong đợi học tốt, cư xử đúng mực mà còn phải biết quan tâm đến cảm xúc của người khác, hỗ trợ mẹ và giữ hòa khí trong gia đình. Dần dần, việc nhường nhịn có thể trở thành nghĩa vụ, còn mong muốn được chăm sóc lại bị xem là ích kỷ hoặc trẻ con.

Northeastern Global News từng đề cập đến hiện tượng thường được gọi là “eldest daughter syndrome” (tạm dịch: Hội chứng con gái cả). Theo GS tâm lý học ứng dụng Laurie Kramer tại Đại học Northeastern, đây không phải một tình trạng có thể chẩn đoán về mặt y khoa. Tuy nhiên, thuật ngữ này phản ánh gánh nặng thực tế mà những cô con gái lớn có thể phải đảm nhận trong gia đình.

GS Kramer cho biết các bé gái lớn thường được giao nhiệm vụ chăm sóc em từ khi còn nhỏ, đôi khi từ khoảng 5 tuổi. Khi lớn lên, vai trò này có thể tiếp tục mở rộng, từ việc trông nom em đến tổ chức các dịp sum họp, hỗ trợ cha mẹ và chăm sóc người thân cao tuổi.

Những công việc liên quan đến chăm sóc và hỗ trợ cảm xúc thường ít được ghi nhận hơn các trách nhiệm tài chính, khiến đóng góp của con gái cả dễ trở nên vô hình.

Điều đáng chú ý là áp lực không nhất thiết xuất phát từ việc cha mẹ cố tình đối xử bất công. Trong nhiều trường hợp, người lớn đơn giản cho rằng con lớn đã đủ trưởng thành để giúp đỡ gia đình. Khi đứa trẻ hoàn thành công việc mà không than phiền, cha mẹ có thể tiếp tục giao thêm trách nhiệm mà không nhận ra khối lượng công việc đang vượt quá khả năng hoặc nhu cầu nghỉ ngơi của con.

Một trong những khó khăn của những đứa trẻ gánh vác trách nhiệm quá sớm là các em có thể quen đặt nhu cầu của người khác lên trước mình. Khi được khen vì biết nhường nhịn, tự giác và chăm sóc em, trẻ dễ hiểu rằng giá trị của bản thân nằm ở việc luôn hữu ích. Các em có thể ngại từ chối, cảm thấy có lỗi khi muốn dành thời gian cho riêng mình hoặc không biết tìm ai giúp đỡ khi chính mình gặp khó khăn.

Con đầu lòng cũng cần được quan tâm, lắng nghe. Ảnh: Pexels.

Cha mẹ cần làm gì

Những áp lực khó gọi tên của con đầu lòng cũng là nội dung được gợi mở trong cuốn Hội Chứng Con Gái Cả của tác giả Chang Hui Tzu. Cuốn sách kể về những cô gái sớm phải đảm nhận vai trò chăm sóc em, gánh trách nhiệm trong gia đình và giấu đi những mong muốn cá nhân. Tác phẩm tập trung vào cảm giác tủi thân, những hy vọng bị kìm nén và trải nghiệm lớn lên khi luôn được kỳ vọng phải mạnh mẽ, hiểu chuyện.

Qua câu chuyện về những người con gái cả, cuốn sách đặt ra vấn đề về những hy sinh thường bị xem là điều hiển nhiên. Khi một cô gái luôn được yêu cầu phải nhường em, giúp mẹ và trở thành chỗ dựa cho mọi người, những nhu cầu được quan tâm, được mắc lỗi và được sống đúng với lứa tuổi của mình có thể bị đẩy xuống sau cùng.

Để tránh đặt gánh nặng không phù hợp lên con lớn, cha mẹ cần xem xét lại cách phân chia trách nhiệm giữa các thành viên. Trẻ có thể được giao việc nhà hoặc hỗ trợ em, nhưng nhiệm vụ cần phù hợp với độ tuổi, thời gian và khả năng của con. Người lớn cũng nên phân biệt giữa việc dạy trẻ có trách nhiệm với việc mặc định con phải nhường nhịn chỉ vì sinh ra trước.

GS Laurie Kramer khuyến nghị cha mẹ tạo môi trường để các con có thể nói ra khi cảm thấy sự phân công trong gia đình không công bằng. Thay vì áp đặt một vai trò dựa trên thứ tự sinh, người lớn cần quan sát tính cách, nhu cầu và hoàn cảnh của từng trẻ. Cách làm này giúp tránh việc một đứa trẻ phải đảm nhận trách nhiệm kéo dài chỉ vì được xem là người lớn nhất nhà.

Cha mẹ cũng cần chủ động hỏi han con lớn, thay vì chỉ tìm đến khi cần nhờ vả. Những câu hỏi như “Con có thấy việc này quá sức không?”, “Con có muốn nghỉ ngơi một chút không?” hay “Có điều gì khiến con không vui mà chưa nói với bố mẹ?” giúp trẻ hiểu rằng mình có quyền bày tỏ cảm xúc và giới hạn của bản thân. Khi con nói không muốn trông em hoặc cần thời gian riêng, người lớn nên lắng nghe và tìm cách phân chia lại công việc, thay vì lập tức quy kết con ích kỷ hay không nghe lời.