'Bộ não' Iran tính toán gì khi đàm phán với Mỹ?

Theo kênh Al Jazeera ngày 2/6, hơn ba tháng sau khi chiến sự bắt đầu, Washington và Tehran vẫn chưa thống nhất được cách xử lý hoạt động vận tải quốc tế qua eo biển Hormuz, sau khi Iran khẳng định quyền kiểm soát tuyến đường thủy này và Mỹ phong tỏa các cảng của Iran.

Hiện cũng chưa rõ liệu hai bên có thể đạt được một thỏa thuận dài hạn về làm giàu hạt nhân và lượng uranium làm giàu ở cấp độ cao của Iran hay không, cũng như về việc dỡ bỏ các lệnh trừng phạt của Mỹ và Liên hợp quốc đối với Iran.

Các lãnh đạo quân sự, tôn giáo và chính trị hàng đầu của Iran cùng các thể chế quyền lực tiếp tục nhấn mạnh rằng sẽ không đầu hàng trong bối cảnh mất lòng tin sâu sắc đối với Mỹ, dù vẫn tồn tại những khác biệt nhất định trong lập trường.

Lãnh tụ Tối cao Mojtaba Khamenei

Đại giáo chủ Iran Mojtaba Khamenei. Ảnh: Reuters.

Con trai của cố Lãnh tụ Tối cao Ayatollah Ali Khamenei được lựa chọn lãnh đạo bộ máy thần quyền và quân sự. Ông chưa xuất hiện hay phát biểu công khai, ngoại trừ các thông điệp bằng văn bản mà truyền thông công bố, trong bối cảnh có lo ngại ông có thể trở thành mục tiêu ám sát của Mỹ và Israel.

Ông không có mức độ ảnh hưởng tương đương cha mình, nhưng theo luật pháp Iran, các quyết định quan trọng vẫn cần có sự phê chuẩn của ông.

Trong các thông điệp này, ông Khamenei không thể hiện lập trường phản đối đàm phán, nhưng nhấn mạnh rằng tương lai tươi sáng của khu vực vịnh Ba Tư sẽ là tương lai không có Mỹ và phục vụ sự phát triển, ổn định, phúc lợi của các dân tộc trong khu vực.

Ông cũng gọi các chương trình hạt nhân và tên lửa của Iran là “tài sản quốc gia” cần được bảo vệ giống như biên giới lãnh thổ; kêu gọi những người ủng hộ và lực lượng vũ trang tiếp tục xuống đường biểu tình hằng đêm phản đối Mỹ và Israel; đồng thời kêu gọi cả nước duy trì “nền kinh tế kháng cự” thêm một năm trong bối cảnh các lệnh trừng phạt sẽ vẫn tồn tại.

Khối quân sự và an ninh

Quyền lực của các phe phái quân sự và an ninh do các tướng lĩnh Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) lãnh đạo đã được nâng lên mức mới trong bối cảnh cuộc chiến với Mỹ và Israel.

Các chỉ huy cấp cao điều hành cuộc chiến thường tránh bình luận công khai về chi tiết các cuộc đàm phán với Mỹ. Đây là những người có khả năng tiếp cận trực tiếp với ông Khamenei và có ảnh hưởng rất lớn đến quá trình ra quyết định. Họ phát đi tín hiệu về lập trường cứng rắn, phản đối nhượng bộ.

Tư lệnh IRGC Ahmad Vahidi tập trung vào thông điệp răn đe, duy trì ưu thế leo thang nếu cần thiết và giành chiến thắng trước Mỹ và Israel. Ông cảnh báo sẽ có phản ứng mang tính hủy diệt trên quy mô khu vực và ngoài khu vực nếu chiến sự bùng phát trở lại.

Tư lệnh Bộ Chỉ huy Trung tâm Khatam al-Anbiya của lực lượng vũ trang Iran, ông Ali Abdollahi, nhấn mạnh rằng an ninh của eo biển Hormuz do lực lượng vũ trang Iran đảm trách và họ vẫn sẵn sàng nổ súng vào đối thủ nếu cần thiết.

Tuần trước, ông Majid Mousavi, lãnh đạo lực lượng hàng không vũ trụ của IRGC, nhắc lại lời của cố lãnh tụ Khamenei rằng đàm phán với đối phương sẽ chỉ mang lại thiệt hại.

Ông Mohammad Ali Jafari, cựu tổng tư lệnh IRGC, hiện đứng đầu Bộ chỉ huy Baqiatallah của lực lượng này. Tháng trước, ông đã đưa ra năm điều kiện để đàm phán có kết quả: chấm dứt chiến sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả ở Liban và các khu vực có lực lượng thân Iran; dỡ bỏ trừng phạt; giải phóng tài sản bị phong tỏa; bồi thường chiến tranh; công nhận chủ quyền của Iran đối với eo biển Hormuz.

Về phần mình, kể từ khi nhậm chức, ông Mohammad Bagher Zolghadr, Tổng Thư ký Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao, chỉ công bố một thông điệp ngắn bằng văn bản, khẳng định sẽ không đầu hàng hay rút lui, đồng thời nhấn mạnh tinh thần đoàn kết giữa những người ủng hộ nhà nước.

Các nhân vật quyền lực trong chính quyền Iran: Đồ họa: The Times and Sunday Times.

Mặt trận Paydari và các nghị sĩ cứng rắn

Mặt trận Paydari do ông Saeed Jalili lãnh đạo đại diện cho một số phe phái cực kỳ cứng rắn trong nội bộ Iran.

Ông Jalili từng là người đứng đầu an ninh và trưởng đoàn đàm phán với các nước phương Tây từ năm 2007 đến năm 2013.

Nhiều năm đàm phán khi đó không đem lại kết quả nào rồi mới dẫn tới thỏa thuận hạt nhân năm 2015. Hiện thỏa thuận này đã đổ vỡ trong khi Iran phải chịu các lệnh trừng phạt nghiêm ngặt của Liên hợp quốc liên quan đến chương trình hạt nhân.

Từ lâu, ông Jalili là người phản đối can dự với phương Tây và phản đối nhượng bộ.

Trong thời gian chiến sự, ông Jalili cho rằng đàm phán chỉ có thể được chấp nhận nếu thừa nhận sức mạnh của Iran. Ông nhấn mạnh cần có các bảo đảm để thỏa thuận dài hạn nào cũng không phụ thuộc vào việc tin tưởng Mỹ và cho rằng cần vô hiệu hóa hoàn toàn các lệnh trừng phạt, các vụ ám sát và chiến tranh vốn là những đòn bẩy mà đối phương sử dụng.

Hồi tháng 4, ông phát biểu: “Ngày nay thế giới chứng kiến rõ rằng trật tự mới trong khu vực sẽ không do Mỹ và Israel thiết lập mà do các chiến thắng và tư tưởng mạnh mẽ của lực lượng kháng cự”.

Ông Jalili nhận được sự ủng hộ của nhiều nghị sĩ theo đường lối siêu bảo thủ tại Tehran và các thành phố khác. Đây là những người đã chiếm ưu thế trong Quốc hội Iran kể từ cuộc bầu cử năm 2020.

Các gương mặt trong chính phủ

Chủ tịch Quốc hội Iran Mohammad Bagher Ghalibaf đã dẫn đầu đoàn đàm phán Iran trong vòng đàm phán đầu tiên với Mỹ do Pakistan làm trung gian vào tháng 4.

Ông Ghalibaf là cựu chỉ huy IRGC, cũng phản đối đầu hàng, nhưng cho biết ông ủng hộ một thỏa thuận thực dụng nhằm chấm dứt xung đột.

Trong khi đó, Tổng thống Masoud Pezeshkian và Ngoại trưởng Abbas Araghchi cũng đưa ra những phát biểu tương tự nhằm ủng hộ hòa bình thông qua đàm phán, bảo đảm lợi ích của Iran.