Thế hệ lãnh đạo mới Iran trẻ trung và thực dụng hơn

Sau cái chết của Đại giáo chủ Ali Khamenei, quyền lực tại Iran được cho là chuyển dịch sang Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), với sự nổi lên của các lãnh đạo quân sự trẻ.

Gần 6 tuần không kích của Mỹ và Israel nhằm vào Iran đã gây tổn hại nghiêm trọng đối với thế hệ lãnh đạo kỳ cựu ở Iran. Số lượng lãnh đạo cấp cao thiệt mạng quá lớn, đẩy nội bộ chính trị Iran vào tình cảnh rối ren. Thực tế này mở ra khả năng IRGC nắm quyền kiểm soát lớn hơn.

Hiện chưa rõ cuộc chiến đã tác động ra sao đến cấu trúc lãnh đạo cũng như sự phát triển của hệ thống chính trị Iran, nhưng có một điều chắc chắn: Bộ máy cầm quyền vốn đã khó nắm bắt của Iran nay càng trở nên khó đoán.

Thế hệ lãnh đạo trẻ trung, thực dụng

Lãnh tụ tối cao mới, Đại giáo chủ Mojtaba Khamenei, chưa xuất hiện trước công chúng kể từ khi tiếp quản vị trí. Ông Mojtaba cho đến nay chỉ đưa ra các thông điệp bằng văn bản.

Hiện có nhiều suy đoán cho rằng quyền lực thực tế tại Iran đang nằm trong tay IRGC, lực lượng quân sự mang tư tưởng cứng rắn, vốn đã trở thành thế lực lớn trong đời sống chính trị và kinh tế Iran suốt 4 thập kỷ qua.

Theo ông Ali Alfoneh, chuyên gia cấp cao tại Viện Các quốc gia Ả Rập vùng Vịnh, dù trên danh nghĩa là nguyên thủ quốc gia, nhưng ông Mojtaba dường như bị thu hẹp vai trò.

Hiện lãnh đạo Iran bước vào vòng đàm phán mới với Mỹ sau lệnh ngừng bắn. Ảnh: New York Times.

Trong những năm gần đây, hệ thống chính trị Iran vận hành dựa trên sự phân bổ quyền lực giữa nhiều trung tâm trọng yếu, bao gồm: Tổng thống, Chủ tịch Quốc hội, người đứng đầu ngành tư pháp và Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo

Chỉ huy IRGC, tướng Ahmad Vahidi, và cố vấn cấp cao Mohsen Rezaei, được cho là những nhân vật thực dụng. Họ theo đuổi chiến lược tận dụng sức ép kinh tế lên toàn cầu, qua đó tác động đến chính trị nội bộ Mỹ, nhằm ngăn chặn các hành động quân sự leo thang từ Washington.

Đối với Iran, chính quyền còn tồn tại chính là chiến thắng. Hiện tại, khi lớp lãnh đạo kỳ cựu của IRGC thiệt mạng nhiều trong chiến sự, thế hệ chỉ huy trẻ hơn bắt đầu được giao đảm nhận vai trò lớn hơn.

Theo ông Hamidreza Azizi, chuyên gia về an ninh Iran tại Viện Các vấn đề quốc tế và an ninh Đức, thế hệ lãnh đạo IRGC kỳ cựu được định hình bởi cuộc chiến Iran - Iraq hồi thập niên 1980. Còn thế hệ chỉ huy trẻ hiện nay trưởng thành trong bối cảnh chứng kiến Mỹ tiến hành chiến tranh tại Iraq hồi năm 2003, các cuộc nổi dậy Mùa xuân Ả Rập và sự gia tăng ảnh hưởng của Iran tại Trung Đông.

Những trải nghiệm này khiến họ hiểu rõ hơn về bản chất lai ghép của chiến tranh hiện đại, cũng như mối liên hệ giữa bất ổn xã hội trong nước và các mối đe dọa từ bên ngoài. Dù vẫn mang ý thức hệ tương đồng với thế hệ lãnh đạo trước, nhưng thế hệ chỉ huy trẻ hiện nay thực dụng hơn trong việc xử lý các vấn đề kinh tế của người dân.

Khác với thế hệ đi trước chủ yếu học chiến lược qua thực chiến, lớp chỉ huy mới được đào tạo bài bản tại các học viện quân sự chuyên nghiệp.

“Họ hiểu rõ chiến tranh hiện đại là gì, học thuyết quân sự là gì”, ông Azizi nhận định, đồng thời cho rằng điều này có thể dẫn đến sự củng cố vị thế vững vàng cho thế hệ lãnh đạo trẻ, nếu hệ thống chính quyền hiện tại của Iran tiếp tục tồn tại sau chiến sự.

Tự tin bước ra từ chiến sự

Theo New York Times, dù chịu nhiều thiệt hại trong chiến sự, nhưng giới lãnh đạo Iran cho rằng họ bước ra khỏi cuộc chiến trong vị thế mạnh hơn so với trước khi xung đột bắt đầu.

Hiện tại, Iran không tỏ ra nhượng bộ khi quay lại bàn đàm phán với Washington. Thay vào đó, nước này tiếp tục đưa ra những yêu cầu cứng rắn.

“Chào buổi sáng của chiến thắng! Hôm nay, lịch sử đã sang trang mới. Kỷ nguyên của Iran đã bắt đầu”, Phó tổng thống Iran Mohammad Reza Aref viết trên mạng xã hội vào ngày lệnh ngừng bắn có hiệu lực.

Hiện trường cây cầu ở Karaj (Iran) sau cuộc không kích của Mỹ - Israel. Ảnh: New York Times.

Đối với giới lãnh đạo Iran, việc bộ máy chính quyền còn tồn tại sau cuộc tấn công của Mỹ và Israel chính là chiến thắng, bởi đó là bằng chứng cho thấy khả năng chống chịu trước hai trong số những quân đội hùng mạnh nhất thế giới.

Ông Danny Citrinowicz, cựu quan chức tình báo của Israel, nhận định: “Giới lãnh đạo Iran cho rằng họ đã vượt qua hai siêu cường. Họ coi đây là chiến thắng thiêng liêng”.

Bên cạnh đó, giới lãnh đạo tại Iran cũng tin rằng họ đang ở vị thế đàm phán thuận lợi hơn so với trước chiến sự. Khả năng tiếp tục kiểm soát eo biển Hormuz mang lại cho Iran công cụ gây sức ép đáng kể lên kinh tế thế giới.

“Đây thậm chí là đòn bẩy lớn hơn cả chương trình hạt nhân trước đây. Hiện tại, họ thực sự ở vị thế tốt hơn để thương lượng”, ông Azizi nhận định.

Trước khi chiến sự nổ ra, Iran đã đối mặt với một trong những giai đoạn khó khăn nhất trong gần 50 năm qua. Kinh tế suy thoái khiến người dân bất mãn nặng nề. Mạng lưới lực lượng ủy nhiệm của Iran trong khu vực cũng bị suy yếu bởi các cuộc không kích của Israel. Tình hình này từng khiến Tehran trở nên yếu thế trước áp lực gia tăng từ Mỹ và Israel.

Ông Karim Sadjadpour, chuyên gia tại Quỹ Carnegie vì Hòa bình Quốc tế, nhận định: “Từ câu chuyện khủng hoảng nội bộ ở Iran, giờ đây, thế giới nói với nhau về chuyện Tehran chống chịu thành công trước Mỹ và Israel”.

Theo ông Alfoneh, Iran có thể sẵn sàng đối mặt với sự cô lập sâu hơn, khi giới lãnh đạo mới lên tin rằng sự sống còn của bộ máy chính quyền không đến từ đàm phán hay thái độ ôn hòa, mà từ khả năng răn đe mạnh mẽ hơn. Thậm chí, một bộ phận trong bộ máy lãnh đạo tại Iran có thể cho rằng theo đuổi vũ khí hạt nhân, sau những gì đã xảy ra, là vấn đề không thể thương lượng.

Lễ tưởng niệm tại Tehran dành cho các học sinh thiệt mạng trong vụ không kích trúng một trường học ở Minab (Iran). Ảnh: New York Times.

Dù tuyên bố chiến thắng, nhưng cuộc chiến mà Iran đang trải qua cũng tạo ra mầm mống cho những khủng hoảng tiếp theo.

Iran vốn đã rơi vào khủng hoảng kinh tế trước chiến tranh. Quá trình tái thiết sau chiến tranh sẽ là thách thức lớn về tài chính. Iran có thể sẽ bước vào giai đoạn tái thiết với ít đồng minh hơn, khi các mối quan hệ với các nước Ả Rập vùng Vịnh bị tổn hại nghiêm trọng trong chiến sự.

Trong nội bộ, giới lãnh đạo Iran cũng có thể phải đối mặt với rạn nứt. Theo ông Azizi, nhiều nhân vật cứng rắn không muốn chấp nhận lệnh ngừng bắn, mà muốn tiếp tục chiến tranh. Nếu các cuộc đàm phán sắp tới không đạt kết quả, điều này có thể dẫn đến sự chia rẽ về định hướng chiến lược trong nội bộ chính quyền của Iran.

Khi cả Washington và Tehran đều cho rằng mình đang nắm lợi thế, nhiều chuyên gia khu vực nhận định nguy cơ xung đột tiếp diễn vẫn hiện hữu bên bàn đàm phán.

“Những bất đồng giữa Mỹ và Iran hiện còn khó giải quyết hơn trước. Vòng lặp xung đột mới nhiều khả năng sẽ xảy ra”, ông Behnam Ben Taleblu, giám đốc tại Quỹ Bảo vệ các nền dân chủ, nhận định.