|
|
Minh họa. Ảnh: Spines. |
Thông thường, khi một cuốn sách được một nhà xuất bản mua bản quyền, chi tiết thỏa thuận thường được giữ kín. Ngay cả khi được công bố trên Publishers Marketplace, trang web về các hoạt động xuất bản, các thỏa thuận đó cũng chỉ được gọi chung là khá, rất khá, tốt, có giá trị đáng kể và lớn.
Sự dao động giữa các mức này là rất rộng, có thể từ 0 đến hơn 500.000 USD. Trừ khi tác giả tự nguyện tiết lộ số tiền chính xác, nếu không thì những người bên ngoài không thể biết con số đó là bao nhiêu.
Đối với những nhà văn đầy tham vọng, các bản thỏa thuận mơ hồ trên có thể nuôi dưỡng cả ước mơ và những hiểu lầm. Một thỏa thuận tốt có vẻ sẽ thay đổi cả sự nghiệp và một thỏa thuận giá trị lớn dường như có thể mang lại sự giàu có. Nhưng thực tế phức tạp hơn nhiều.
Số tiền hầu hết độc giả không bao giờ thấy
“Ngành xuất bản Mỹ không công bố số liệu bán hàng… Và chính các tác giả cũng không muốn nói về điều đó. Có thể là vì họ được người đại diện hoặc nhà xuất bản nhắc nhở về bí mật thương mại… hoặc vì xấu hổ và ngượng ngùng khi cuốn sách không bán được nhiều”, nhà nghiên cứu ngành xuất bản Jane Friedman nói.
Trong nhiều trường hợp, các tác giả cho rằng họ không được phép nhắc tới thỏa thuận bản quyền của mình, ngay cả khi không có quy định rõ ràng nào.
Nhà văn ăn khách Jason June cho biết việc thiếu minh bạch khiến các nhà văn không rõ như thế nào được gọi là thành công. Dù không thể so sánh với những tác phẩm bom tấn, cuốn tiểu thuyết mới của June, Flopping in a Winter Wonderland, đã bán được 1.277 bản trong ba tháng đầu tiên sau khi xuất bản năm 2024.
 |
| Sách của June bán tốt nhưng chưa rõ đã đủ để gọi là thành công hay chưa. Ảnh: Amazon. |
Đối với hầu hết tác giả ra mắt sách theo cách truyền thống, khoản thanh toán lớn nhất mà họ nhận được thường là tiền ứng trước (số tiền trả trước khi nhà xuất bản mua bản quyền cuốn sách).
Nhưng khoản tiền ứng trước này thường được trả thành nhiều lần, đôi khi kéo dài nhiều năm. Tác giả tiểu thuyết Kristen Bird gần đây đã công bố tổng số tiền bản quyền bà được nhận là 6.659 USD cho năm 2025.
Friedman nói: “Điều khiến tôi khó chịu nhất là tiền ứng trước được chia thành bốn lần thanh toán. Khoản thanh toán cuối cùng đến tay sau khi cuốn sách được xuất bản. Tại thời điểm đó, nó không còn là tiền ứng trước nữa”.
Vì quá trình từ khi ký hợp đồng đến khi xuất bản sách có thể mất nhiều năm, điều đó có nghĩa là tác giả có thể phải chờ đợi rất lâu để nhận được tiền thù lao cho công việc họ đã hoàn thành.
Ngay cả khi tiền ứng trước được thanh toán đầy đủ, chúng cũng không đủ để tính như một mức lương bền vững.
“Đặc biệt đối với tác giả lần đầu xuất bản hoặc người không phải là tác giả ăn khách của New York Times, những khoản thanh toán này hiếm khi đủ để sống,” Friedman nói thêm.
Theo phân tích của nhà phê bình Emily Zipps trên Substack về 60 tác giả có sách đầu tay ra mắt theo cách truyền thống vào năm 2025, số tiền ứng trước rất khác nhau. Khoảng 20% số người không nhận được đồng nào, chưa đến một nửa nhận được dưới 10.000 USD cho mỗi cuốn sách. Hơn một phần tư nhận được hơn 50.000 USD.
Tác giả không đủ sống với tiền bản quyền
Trong nhiều trường hợp, khoản tiền ứng trước này có thể là số tiền duy nhất họ được hưởng từ tác phẩm của mình.
Về lý thuyết, các tác giả có thể kiếm thêm tiền bản quyền khi doanh số bán sách vượt quá số tiền ứng trước. Nhưng con số đó có thể rất khiêm tốn vì không có tiêu chuẩn cố định.
Nhiều yếu tố có thể ảnh hưởng tới số tiền này như định dạng xuất bản, cấu trúc hợp đồng, chi phí ban đầu hay phân chia tỷ lệ lợi nhuận. Và sự mơ hồ của tất cả yếu tố này khiến số tiền tác giả nhận được cho mỗi cuốn sách bán được có thể nhỏ đến mức đáng ngạc nhiên. “Bạn vẫn có thể bán hàng nghìn cuốn sách nhưng chỉ kiếm được 1 USD hoặc chưa đến 1 USD cho mỗi cuốn sách bán được”, June chia sẻ.
Đó là lý do các tác giả không dựa vào công việc viết lách để sống. Kevin O’Connor, một người đại diện văn học, cho biết phần lớn tác giả mà ông làm việc cùng đều có các nguồn thu nhập khác.
“Hầu hết khách hàng của tôi là những nhà văn bán thời gian. Tôi không nghĩ việc trở thành một tác giả toàn thời gian là khả thi cho đến khi bạn có một tác phẩm ăn khách”.
Vai trò của một tác phẩm ăn khách
Hiện tại, ngành xuất bản chủ yếu dựa vào các tác phẩm ăn khách, khi một tỷ lệ nhỏ các đầu sách bán chạy mang về phần lớn doanh thu. “Hầu hết cuốn sách không bán được tới 5.000 bản”, O’Connor trích dẫn báo cáo từ vụ kiện chống độc quyền năm 2022 của Penguin Random House và Simon & Schuster.
Giống nhiều ngành công nghiệp giải trí khác, một vài đầu sách bom tấn trang trải cho phần còn lại của thị trường. “Hiện nay ngành xuất bản hoạt động theo quy tắc 80-20, nghĩa là 20% số sách ăn khách tạo ra 80% doanh thu”, O’Connor chia sẻ.
Vậy đâu là lý do những cuốn sách khác vẫn được xuất bản? Các biên tập viên vẫn tiếp tục mua bản quyền sách mới vì cả sự đam mê và ý nghĩ rằng cuốn sách đó có thể có lợi nhuận. “Họ chọn một cuốn sách vì họ có sự kết nối cá nhân với nó. Họ quan tâm và họ nghĩ rằng họ có thể tìm được một lượng độc giả cũng quan tâm”, O’Connor nói.
Đôi khi những canh bạc đó được đền đáp, nhưng thường thì không.
Đối với Friedman và nhiều chuyên gia trong ngành, dù các tác giả mới vẫn nhận được sự quan tâm, điều cần thiết là sự minh bạch. Theo bà, sự minh bạch giúp “hiểu rõ hơn về những gì người khác đang làm” và đặt các tác giả và người đại diện vào “vị thế đàm phán tốt hơn”.
Đọc được sách hay, hãy gửi review cho Tri Thức - Znews
Bạn đọc được một cuốn sách hay, bạn muốn chia sẻ những cảm nhận, những lý do mà người khác nên đọc cuốn sách đó, hãy viết review và gửi về cho chúng tôi. Tri Thức - Znews mở chuyên mục “Cuốn sách tôi đọc”, là diễn đàn để chia sẻ review sách do bạn đọc gửi đến qua Email: books@znews.vn. Bài viết cần gửi kèm ảnh chụp cuốn sách, tên tác giả, số điện thoại.
Trân trọng.
