Bí mật giúp Iran bắn hạ máy bay Mỹ

Mảnh vỡ nghi của máy bay MC-130J hoặc HC-130J Mỹ tại Isfahan, Iran. Ảnh: Reuters.

Mặc dù Tổng thống Mỹ Donald Trump và Bộ trưởng Quốc phòng Pete Hegseth khẳng định lưới lửa phòng không Iran đã bị xóa sổ, thực tế chiến trường vào ngày 3/4 cho thấy kết quả tương phản: một tiêm kích F-15E và một chiếc A-10 Thunderbolt II được cho là đã bị tiêu diệt bởi hỏa lực Iran.

NR Jenzen-Jones, chuyên gia tình báo kỹ thuật, nhà sử học về vũ khí và giám đốc công ty tư vấn Dịch vụ Nghiên cứu Vũ khí (ARES), cho biết việc Iran vẫn có thể bắn rơi máy bay hiện đại của Mỹ sau 5 tuần oanh tạc được lý giải qua các yếu tố sau.

NR Jenzen-Jones, giám đốc công ty tư vấn Dịch vụ Nghiên cứu Vũ khí (ARES). Ảnh: Headstamp Publishing.

Iran sở hữu hơn 20 loại tên lửa phòng không khác nhau, bao gồm các hệ thống nhập khẩu từ Nga, Trung Quốc và các loại do nội địa tự phát triển sau nhiều thập kỷ đầu tư

Những điểm phòng thủ cố định tuy bị thiệt hại nặng nhưng Iran đã chuyển sang nương tựa vào các hệ thống phòng không di động và vác vai (MANPADS). Các hệ thống này có thể gắn trên xe vận tải dân sự hoặc ngụy trang tại các bệ phóng ẩn nấp, khiến việc định vị và tiêu diệt bằng không quân trở nên cực kỳ khó khăn.

"Mặc dù những vũ khí này có tầm bắn hạn chế và có thể không được hưởng lợi từ dữ liệu cảm biến mạng lưới, chúng thường có tính cơ động cao hoặc được bắn từ các bệ phóng ngụy trang, khiến việc định vị và tiêu diệt chúng trở nên khó khăn hơn nhiều", ông Jenzen-Jones nói.

Các đơn vị phòng không được huấn luyện để hoạt động độc lập, không phụ thuộc vào dữ liệu mạng lưới tập trung, giúp chúng duy trì khả năng chiến đấu ngay cả khi hệ thống chỉ huy bị gián đoạn.

Cách Iran duy trì hỏa lực tên lửa

Kể từ khi cuộc xung đột bắt đầu, Iran đã phóng từ 400 đến 500 tên lửa đạn đạo vào Israel. Tốc độ tấn công này thấp hơn đáng kể so với cuộc xung đột 12 ngày vào tháng 6/2025.

Tuy nhiên, theo dữ liệu từ Bộ Quốc phòng Anh, Iran cũng đã nhắm mục tiêu vào các đồng minh của Mỹ trên khắp Vùng Vịnh với hơn 3.500 tên lửa tầm ngắn và máy bay không người lái.

Dựa trên các báo cáo quân sự được truyền thông Israel trích dẫn vào đầu tháng 4, Israel đánh giá Iran hiện vẫn còn hơn 1.000 tên lửa có khả năng bắn tới lãnh thổ nước này. Trong khi đó, kho vũ khí của Hezbollah tại Lebanon được ước tính có tới 10.000 tên lửa tầm ngắn.

Ít nhất một tiêm kích F-15E của Không lực Mỹ đã bị bắn hạ bởi Iran. Ảnh: Reuters.

Bloomberg dẫn lời hai quan chức cấp cao Israel giấu tên cho biết, trước khi xung đột nổ ra, Iran sở hữu khoảng 2.000 tên lửa đạn đạo tầm trung có khả năng vươn tới Israel. Lực lượng Phòng vệ Israel (IDF) xác nhận đã có hơn 500 tên lửa được phóng đi và một số khác đã bị phá hủy ngay tại mặt đất.

Các thống kê này được công bố vào đầu tháng 4 trong chuyến thăm khu vực của Bộ trưởng Quốc phòng Anh John Healey.

"Điều khiến tôi kinh ngạc trong những ngày qua là sự gia tăng quy mô các cuộc tấn công của Iran tại Trung Đông đã trở nên rất rõ rệt", ông Healey nói.

Bộ Quốc phòng Các Tiểu vương quốc Arab Thống nhất (UAE) ngày 4/3 cho biết họ đã đối phó với 56 máy bay không người lái của Iran và 23 tên lửa đạn đạo trong 24 giờ trước đó, tổng cộng 79 cuộc tấn công - vượt quá mức thống kê hàng ngày kể từ 8/3.

Hiệu quả các đòn phản công của Mỹ và Israel

Ước tính từ phía Israel cho thấy khoảng 70% bệ phóng và kho dự trữ tên lửa của Iran đã bị vô hiệu hóa. Tuy nhiên, Reuters dẫn nguồn tin từ Mỹ cho biết Washington mới chỉ có thể khẳng định chắc chắn về việc phá hủy khoảng 1/3 kho vũ khí này.

Theo Raz Zimmt, cựu chuyên gia phân tích tình báo quân sự Israel, giai đoạn đầu của chiến dịch dựa trên các đợt bắn phá vào danh sách mục tiêu định sẵn. Kể từ đó, hệ thống chỉ huy của Iran đã thích nghi, các mệnh lệnh vẫn được truyền tải xuyên suốt chuỗi chỉ huy dù trong điều kiện bị hạn chế nghiêm ngặt.

Raz Zimmt, cựu chuyên gia phân tích tình báo quân sự Israel. Ảnh: X.

Bất chấp tổn thất về lãnh đạo quân sự then chốt, năng lực chỉ huy và kiểm soát tập trung của Iran vẫn tồn tại. Minh chứng là khả năng điều chỉnh hỏa lực sau khi bị tập kích, hoặc thực hiện các đòn trả đũa chính xác, chuyên trang National News nhận định.

Đơn cử, ngày 19/3, Iran tấn công Dimona - nơi đặt các cơ sở hạt nhân tối mật của Israel - để đáp trả việc máy bay Israel oanh tạc cơ sở hạt nhân Natanz, tương tự việc nhắm vào hạ tầng khí thiên nhiên hóa lỏng (LNG) sau khi Israel tập kích mỏ khí South Pars của Iran.

Chiến lược phòng thủ "khảm"

Cấu trúc chỉ huy của Iran dường như đã chuyển sang trạng thái phi tập trung, được Tehran gọi là chiến lược "phòng thủ khảm".

Iran phân quyền chỉ huy cho lãnh đạo địa phương tại từng khu vực riêng biệt, đảm bảo hệ thống vận hành ngay cả khi bộ máy lãnh đạo cấp cao bị hạ sát. Chiến lược này cho phép các chỉ huy thực địa có mức độ tự quyết cao.

"Chiến lược phòng thủ khảm cho phép chúng tôi quyết định thời điểm và cách thức kết thúc cuộc chiến", Ngoại trưởng Iran Abbas Araghchi tuyên bố trên mạng xã hội X hôm 1/3.

Cùng lúc đó, để đối phó với việc bị tình báo Mỹ và Israel đánh chặn sóng vô tuyến, các đơn vị tên lửa Iran có thể đang sử dụng điện thoại từ trường, hệ thống cáp quang quân sự riêng biệt hoặc thậm chí là người đưa thư.

Giai đoạn tiêu hao và bệ phóng di động

Đối với Israel và các đồng minh, chiến dịch đã bước vào giai đoạn tiêu hao kéo dài. Các chuyên gia nhận định tên lửa của Iran hiện chủ yếu được triển khai từ các bệ phóng di động thay vì các "thành phố tên lửa" - hệ thống hầm ngầm cố định vốn đã bị Mỹ và Israel ném bom dữ dội.

Tehran đã thay đổi mục tiêu. Việc truy tìm các bệ phóng nhỏ lẻ trở nên khó khăn hơn dù quy mô đe dọa giảm xuống. Dù dễ bị tổn thương trong quá trình nạp nhiên liệu, các bệ phóng này có số lượng lớn, cơ động và dễ dàng ẩn mình vào địa hình tự nhiên.

Hệ thống phòng không Israel hiện đánh chặn khoảng 90% mục tiêu, trong khi số lượng tên lửa Iran phóng mỗi ngày đã ổn định ở mức 7-15 quả, theo Financial Times.

Nadav Shoshani, người phát ngôn quân đội Israel, cho biết đây là mối đe dọa dễ kiểm soát hơn dự kiến. Frank McKenzie, cựu chỉ huy Bộ Tư lệnh Trung ương Mỹ (CENTCOM), cũng thừa nhận kịch bản về các đợt tập kích quy mô hàng trăm tên lửa vào các căn cứ Mỹ tại Qatar hay UAE đã không diễn ra.

Tuy nhiên, Iran vẫn duy trì khả năng tấn công điểm chính xác. Điển hình là vụ drone Iran gây hư hại nặng cho máy bay giám sát E-3 của Mỹ tại Arab Saudi gây thiệt hại khoảng 700 triệu USD.

Chiến lược của Tehran hiện duy trì cường độ bắn phá thấp nhưng kéo dài nhằm giành chiến thắng trong một cuộc chiến tiêu hao.