World Cup 2026 tiếp tục dậy sóng bởi một lùm xùm ngoài sân cỏ khi 8 cầu thủ Tunisia cùng có kết quả xét nghiệm "bất thường" với clenbuterol. Tuy nhiên, thay vì nghi án doping có chủ đích, các nhà điều tra cho rằng chất này có thể đã âm thầm xâm nhập cơ thể cầu thủ qua thực phẩm nhiễm bẩn.
Kết luận ban đầu khiến clenbuterol một lần nữa trở thành tâm điểm chú ý. Từng được phát triển để điều trị hen suyễn, nhưng sau đó bị lạm dụng nhằm giảm mỡ, tăng cơ và cải thiện sức bền, clenbuterol hiện nằm trong danh sách chất cấm của thể thao và là cái tên gây ám ảnh tại các giải đấu lớn.
 |
| Đội tuyển Tunisia đã có 1 kỳ World Cup không quá trọn vẹn. Ảnh: Đội tuyển bóng đá quốc gia Tunisia. |
Từ thuốc trị hen đến chất bị cấm trong thể thao
Clenbuterol thuộc nhóm thuốc chủ vận beta-2 adrenergic, ban đầu được phát triển để điều trị hen suyễn, theo Biology Insight. Thuốc hoạt động bằng cách kích thích các thụ thể beta-2 ở đường hô hấp, giúp cơ quanh phế quản giãn ra và người bệnh hít thở dễ dàng hơn.
Dù được sử dụng điều trị bệnh hô hấp tại một số quốc gia với liều rất thấp, khoảng 0,02-0,03 mg hai lần mỗi ngày, clenbuterol chưa từng được Cơ quan Quản lý Thực phẩm và Dược phẩm Mỹ (FDA) phê duyệt cho người.
FDA cho rằng thuốc tiềm ẩn những nguy cơ đáng kể đối với hệ tim mạch và thần kinh, trong khi chưa có đủ bằng chứng chứng minh tính an toàn và hiệu quả. Tại Mỹ, clenbuterol chỉ được cấp phép trong thú y để điều trị bệnh đường hô hấp ở ngựa.
Trong khi đó, Cơ quan Phòng chống Doping Thế giới (WADA) xếp clenbuterol vào nhóm chất đồng hóa (anabolic agent) và cấm sử dụng hoàn toàn cả trong lẫn ngoài thi đấu. Khác với nhiều chất khác, clenbuterol không có ngưỡng nồng độ được chấp nhận trong xét nghiệm doping.
Vì sao nhiều người vẫn sử dụng clenbuterol?
Dù bị cấm, clenbuterol vẫn lưu hành khá phổ biến trong giới thể hình và giảm cân, chủ yếu thông qua các phòng thí nghiệm bất hợp pháp hoặc những website thuộc "thị trường xám".
Lý do clenbuterol được nhiều người săn tìm nằm ở khả năng thúc đẩy quá trình sinh nhiệt (thermogenesis), khiến cơ thể tiêu hao nhiều năng lượng hơn ngay cả khi nghỉ ngơi. Một nghiên cứu trên nam thanh niên khỏe mạnh cho thấy chỉ một liều clenbuterol có thể làm mức tiêu hao năng lượng khi nghỉ tăng 21% và tăng quá trình đốt mỡ khoảng 39%.
Không chỉ vậy, thuốc còn kích hoạt các con đường tín hiệu liên quan đến sự phát triển cơ xương. Vì thế, nhiều người sử dụng clenbuterol trong giai đoạn "cutting" (siết cơ) nhằm giảm mỡ nhưng vẫn duy trì khối lượng cơ bắp.
Bên cạnh đó, chất này còn được cho là có thể tăng sức bền nhờ hỗ trợ cung cấp oxy cho cơ bắp, giúp người dùng kéo dài thời gian tập luyện. Tuy nhiên, đây cũng là lý do clenbuterol bị WADA cấm trong thể thao.
 |
| Clenbuterol được cho là có thể tăng sức bền nhờ hỗ trợ cung cấp oxy cho cơ bắp. Ảnh: Shutterstock. |
Người dùng clenbuterol thường áp dụng liệu trình theo chu kỳ, chẳng hạn dùng 2 ngày nghỉ 2 ngày hoặc 2 tuần nghỉ 2 tuần, rồi ngừng trước khi thi đấu vì clenbuterol vẫn có thể được phát hiện trong cơ thể 2-4 ngày sau liều cuối. Liều sử dụng để giảm mỡ thường dao động 0,02-0,16 mg mỗi ngày, tức có thể cao gấp 8 lần liều điều trị hen suyễn. Chính việc tăng liều này khiến nguy cơ tác dụng phụ tăng lên đáng kể.
Theo các chuyên gia, thuốc có thể gây ra hàng loạt biến chứng nghiêm trọng. Clenbuterol kích thích cơ thể theo cơ chế tương tự adrenaline, khiến người sử dụng dễ gặp tình trạng run tay, đổ mồ hôi nhiều, tim đập nhanh, đau đầu và buồn nôn.
Đáng lo ngại hơn, thuốc có thể gây rối loạn nhịp tim, đau ngực, huyết áp dao động, thậm chí tổn thương cơ tim. Một số nghiên cứu còn ghi nhận sử dụng kéo dài với liều cao có thể dẫn đến phì đại cơ tim, làm tăng nguy cơ bệnh tim kéo dài.
Vì sao chỉ ăn thịt cũng có thể khiến vận động viên "dính" chất cấm?
Clenbuterol có khả năng tái phân bố thành phần cơ thể (repartitioning agent), tức thúc đẩy cơ thể ưu tiên phát triển cơ nạc thay vì tích lũy mỡ. Đặc tính này khiến chất từng bị sử dụng trái phép trong chăn nuôi để tạo ra những con gia súc có nhiều thịt nạc hơn.
Nếu động vật không trải qua thời gian ngừng thuốc trước khi giết mổ, dư lượng clenbuterol vẫn có thể tồn tại trong gan, thận, cơ và đi vào cơ thể người qua thực phẩm.
Đây là nguyên nhân của nhiều vụ việc gây tranh cãi trong thể thao quốc tế. Điển hình là World Cup U17 năm 2011 tại Mexico, khi FIFA mở cuộc điều tra sau khi nhiều cầu thủ có kết quả xét nghiệm dương tính với clenbuterol.
Các nhà nghiên cứu thu thập 47 mẫu thịt tại khách sạn của các đội tuyển và phát hiện 30% số mẫu chứa clenbuterol. Trong tổng số 208 mẫu nước tiểu của cầu thủ tham dự giải, 52% có dấu vết chất này. Sau khi xác định nguồn gốc đến từ thực phẩm, FIFA và WADA quyết định không xử phạt bất kỳ cầu thủ nào.
Tại Cúp Vàng CONCACAF 2011, năm cầu thủ Mexico từng có kết quả dương tính với clenbuterol và bị loại khỏi giải ngay lập tức. Tuy nhiên, sau cuộc điều tra, Liên đoàn Bóng đá Mexico và WADA kết luận nguyên nhân đến từ thịt bị nhiễm clenbuterol, vì vậy tất cả cầu thủ đều được minh oan.
Theo các chuyên gia chống doping, nguy cơ này vẫn tồn tại ở một số quốc gia, đặc biệt tại một số khu vực của Mexico và Trung Quốc, nơi việc kiểm soát clenbuterol trong chăn nuôi chưa thật sự chặt chẽ.
Trong nhiều năm hành nghề y và từng giữ chức trưởng khoa dinh dưỡng của một bệnh viện lớn, tác giả Hạ Manh đã điều trị hơn 10.000 ca bệnh liên quan đến chế độ ăn uống không lành mạnh. Cuốn sách "Ăn chuẩn ít bệnh" (tập 1) được viết ra từ những kinh nghiệm chuyên môn của vị bác sĩ này.
