|
|
Tàu chiến của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran tại Vịnh Ba Tư hồi tháng 4/2025. Ảnh: NurPhoto. |
Cuộc chiến ở vùng Vịnh đã và đang giáng đòn mạnh vào các nền kinh tế châu Á. Châu Á phụ thuộc mạnh mẽ vào nguồn cung năng lượng từ Trung Đông và dễ bị tổn thương bởi mọi sự gián đoạn trên eo biển Hormuz.
Do đó, việc Iran đe dọa áp phí với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz trở thành mối lo vượt ngoài phạm vi vùng Vịnh. Giới phân tích cảnh báo diễn biến này có thể gây bất ổn cho luật hàng hải ở nhiều khu vực trên thế giới, làm dấy lên những câu hỏi về cách thức quản lý các tuyến đường vận chuyển chiến lược khác.
Trong khi đó, ngày 12/4, Tổng thống Mỹ Donald Trump công khai đe dọa sẽ điều động lực lượng phong tỏa eo biển Hormuz. Nếu Mỹ khôi phục lưu thông cho dầu từ các nước Vùng Vịnh, thị trường có thể hạ nhiệt phần nào. Tuy nhiên, điều đó phụ thuộc hoàn toàn vào phản ứng của Iran và mức độ sẵn sàng chấp nhận rủi ro của các chủ tàu.
Theo South China Morning Post, tranh cãi đã mở rộng ra ngoài phạm vi chi phí vận chuyển, trở thành một phép thử về việc lưu thông qua tuyến đường biển quốc tế sẽ bị chi phối bởi luật pháp hay bị lợi dụng như một hình thức cưỡng chế.
Mỹ và Iran có quyền giao tranh ở eo biển Hormuz?
Về mặt pháp lý, nếu Mỹ áp đặt lệnh phong tỏa, thỏa thuận ngừng bắn sẽ vô hiệu và chiến sự sẽ tiếp diễn.
Trong bối cảnh xung đột leo thang, việc Iran hạn chế hoạt động tại eo biển Hormuz được giải thích là biện pháp cần thiết để bảo vệ an toàn hàng hải đang bị đe dọa nghiêm trọng.
 |
| Iran cung cấp bản đồ đi qua eo biển Hormuz. Ảnh: National. |
Một số tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz dưới sự hộ tống của Iran, hoặc theo báo cáo đã trả khoản "phí thông hành". Donald Rothwell - giáo sư luật quốc tế, Đại học Quốc gia Australia - nhận định những biển pháp này cần đặt trong bối cảnh xung đột vũ trang quốc tế, nơi các quyền tự do hàng hải thông thường bị tạm đình chỉ.
Đồng thời, cần có phân biệt rõ ràng giữa các bên liên quan. Trong luật pháp quốc tế có khái niệm "bên tham chiến" và "bên trung lập". Trong trường hợp này, theo ông Rothwell, việc Mỹ - với tư cách là một bên tham chiến - có thể thiết lập các lệnh phong tỏa hợp pháp theo luật quốc tế, cụ thể là luật về chiến tranh đường biển.
Quyền tự do hàng hải qua các eo biển quốc tế như Hormuz là một trong những nguyên tắc cốt lõi của luật pháp quốc tế, nền tảng của thương mại quốc tế và nền kinh tế toàn cầu. Ông Rothwell nhận định đây là nguyên tắc mà Mỹ luôn kiên quyết bảo vệ.
“Việc phong tỏa Iran và các hoạt động rà phá thủy lôi liên quan ở eo biển này có thể là bước đệm hướng tới khôi phục eo biển Hormuz như một tuyến đường hàng hải mở cho tất cả bên sử dụng”, ông nói.
"Nếu Washington chỉ giới hạn với các cảng Iran, đây là hình thức phong tỏa hải quân truyền thống giữa các bên tham chiến. Ngoài ra, hành động này sẽ chứng minh năng lực to lớn của quân đội Mỹ vì đòi hỏi triển khai các khí tài hải quân then chốt, đồng thời xác nhận tuyên bố của ông Trump rằng Mỹ đang kiểm soát khu vực", ông nói thêm.
 |
| Một con tàu tại eo biển Hormuz, ngoài khơi tỉnh Musandam của Oman, ngày 12/4. Ảnh: Reuters. |
Trong khi đó, một số chuyên gia khác lại đứng trên góc độ cả Mỹ và Iran đều không có thẩm quyền với eo biển Hormuz.
“Theo luật quốc tế, cụ thể là các quy định về eo biển quốc tế, Mỹ không có thẩm quyền pháp lý đóng cửa, đình chỉ hoặc cản trở việc đi lại qua eo biển Hormuz”, Ben Emons - CEO tại Fed Watch Advisors - cho biết.
Ông Trita Parsi - Phó chủ tịch điều hành Viện Quincy về Quản trị Nhà nước Có trách nhiệm - nhận định vì cả hai nước đều chưa tuyên bố chấm dứt đối thoại hay phá vỡ lệnh ngừng bắn, động thái trên được xem là chiến thuật và lời đe dọa trong quá trình đàm phán.
Phơi bày điểm yếu của châu Á
Ở chiều ngược lại, Iran tỏ ra không quá lo ngại. Các quan chức liên tục phát tín hiệu họ vẫn còn những “đòn bẩy chưa sử dụng”, đồng thời cảnh báo sẽ đáp trả nếu bị siết chặt. Những tuyên bố đó cho thấy đây không đơn thuần là bước đi quân sự, mà là cuộc so găng về sức chịu đựng và ý chí giữa hai bên.
Chuyên gia nói nỗ lực áp phí qua eo biển Hormuz của Iran có thể được hiểu là chiến thuật gây áp lực tạo thêm đòn bẩy với các bên trong khu vực và cường quốc bên ngoài.
“Mong muốn của Iran có thể là chiến thuật ngắn hạn giữa thỏa thuận ngừng bắn mong manh, nhưng cũng phù hợp với tầm nhìn dài hạn của Iran về an ninh vùng Vịnh được khu vực hóa”, Leonardo Jacopo Maria Mazzucco - nhà phân tích an ninh vùng Vịnh - cho biết.
Các chuyên gia luật hàng hải cho rằng theo những quy tắc quốc tế hiện hành, việc quá cảnh qua eo biển Hormuz không nên phụ thuộc vào sự chấp thuận chính trị của một quốc gia ven biển. Họ lập luận động thái này sẽ tạo ra thông lệ đáng lo ngại cho các tuyến đường thủy quan trọng khác trên toàn cầu.
 |
| Châu Á đặc biệt phụ thuộc vào nguồn cung từ Trung Đông. Ảnh: Reuters. |
Mohd Hazmi Mohd Rusli - chuyên gia luật hàng hải quốc tế tại Đại học Khoa học Hồi giáo Malaysia - cho rằng niềm tin vào luật và quy tắc hàng hải hiện hành có thể bị suy yếu, biến các tuyến đường biển chính bị định hình bởi tính toán chính trị hơn là luật pháp.
“Câu chuyện tại eo biển Hormuz có thể trở thành khuôn mẫu tiêu cực cho các tuyến đường quan trọng khác như eo biển Malacca, Bab el-Mandeb, và thậm chí cả các vùng quần đảo của Indonesia. Điều này để lại những hậu quả nghiêm trọng với an ninh hàng hải ở châu Á”, ông Mohd Hazmi nói.
Trong khi đó, Ian Storey - nghiên cứu viên chính tại ISEAS thuộc Viện Yusof Ishak - lại cho rằng mối lo lớn nhất với châu Á không phải việc các nước sẽ "bắt chước" Iran, mà là những quy tắc quản lý các tuyến hàng hải chiến lược đang bị lung lay. Điều này khiến châu Á rơi vào thế yếu vì sự phụ thuộc quá lớn vào dòng chảy năng lượng từ vùng Vịnh.
"Mọi quốc gia châu Á đều có lợi ích cốt lõi trong việc duy trì giao thương hàng hải tự do. Họ sẽ phối hợp với nhau để đảm bảo các eo biển quốc tế luôn được mở rộng", ông Storey nhận định. Ông cũng cho rằng rất khó có khả năng các nước như Indonesia, Malaysia hay Singapore xem xét thu phí tại eo biển Singapore và Malacca.
Đồng quan điểm, ông Mazzucco cho rằng những nơi khác ở châu Á khó sao chép ngay cả khi mô hình "thu phí" được triển khai tại Hormuz. Malaysia, Indonesia và Singapore vốn có quan hệ ngoại giao, chính trị và kinh tế chặt chẽ, đồng thời đã hợp tác lâu dài về an ninh hàng hải. Chính sự phối hợp này ngăn chặn khả năng quốc gia đơn lẻ nào tự ý áp đặt các quy định hạn chế hoặc thu phí đi lại.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
