 |
Những quầng sáng màu cam rực lên giữa không trung, kéo theo cột khói đen cuồn cuộn khi tiêm kích Israel tập kích sở chỉ huy hải quân Iran tại cảng Bandar Anzali. Israel tuyên bố đã phá hủy nhiều tàu chiến của hải quân Iran, đồng thời mô tả đây là “một trong những đòn đánh quan trọng nhất” trong chiến dịch quân sự nhằm vào Tehran.
Tuy nhiên, cuộc không kích hồi tháng 3, được ghi lại trong đoạn video do quân đội Israel công bố, lại không diễn ra ở Vịnh Ba Tư mang tính chiến lược, mà tại biển Caspi - vùng biển khổng lồ nằm cách đó hàng trăm km về phía bắc. Từ lâu ít được chú ý, Caspi giờ đây nổi lên như tuyến giao thương then chốt kết nối Nga và Iran.
Đối với hai đồng minh đang sa lầy trong chiến tranh và hứng chịu các lệnh trừng phạt phương Tây nhiều hơn bất kỳ quốc gia nào khác, tuyến đường thủy này trở thành hành lang cho cả hoạt động thương mại công khai lẫn bí mật - những dòng hàng hóa giúp Iran duy trì vị thế đối đầu với Mỹ bất chấp ưu thế quân sự áp đảo của Washington, theo New York Times.
Tuyến giao thương "ngầm" xuyên lục địa
Theo các quan chức Mỹ, Nga đang vận chuyển linh kiện máy bay không người lái (UAV) cho Iran qua biển Caspi, hỗ trợ Tehran khôi phục năng lực tấn công sau khi mất khoảng 60% kho UAV trong các đợt giao tranh gần đây. Các quan chức này yêu cầu giấu tên do tiết lộ đánh giá quân sự nội bộ.
Nga cũng cung cấp cho Iran nhiều mặt hàng vốn thường được vận chuyển qua eo biển Hormuz - hiện bị hải quân Mỹ phong tỏa - như một phần của mạng lưới thương mại toàn cầu.
Giới chức Iran cho biết nỗ lực mở các tuyến thương mại thay thế đang được thúc đẩy nhanh chóng. Bốn cảng của Iran dọc biển Caspi hiện hoạt động 24/7 để tiếp nhận lúa mì, ngô, thức ăn chăn nuôi, dầu hướng dương và nhiều nguồn cung thiết yếu khác. Ông Mohammad Reza Mortazavi, Chủ tịch Hiệp hội Công nghiệp Thực phẩm Iran, nói với đài IRIB rằng Tehran đang tích cực chuyển hướng nhập khẩu lương thực thiết yếu qua biển Caspi.
 |
| Vị trí chiến lược của biển Caspi. Biểu đồ: NYT. |
Các quan chức thương mại Nga cùng số liệu từ hệ thống cảng biển cũng cho thấy lưu lượng vận tải qua Caspi tăng mạnh trong những tháng gần đây. Ông Vitaly Chernov, Giám đốc phân tích của PortNews Media Group - đơn vị theo dõi ngành hàng hải Nga - cho biết khoảng 2 triệu tấn lúa mì Nga vốn được xuất sang Iran qua Biển Đen mỗi năm nay đã chuyển sang tuyến Caspi do nguy cơ bị Ukraine tập kích.
“Trong bối cảnh Trung Đông bất ổn, tuyến Caspi tới Iran trở nên hấp dẫn hơn nhiều”, ông nhận định.
Ông Alexander Sharov, người đứng đầu RusIranExpo, tổ chức hỗ trợ doanh nghiệp Nga tìm đối tác Iran, ước tính khối lượng hàng hóa vận chuyển qua Caspi có thể tăng gấp đôi trong năm nay. Theo ông, dù các lệnh trừng phạt phương Tây khiến nhiều tập đoàn lớn dè dặt với tuyến Caspi, khủng hoảng tại Hormuz có thể làm thay đổi điều đó.
"Hố đen" địa chính trị thách thức phương Tây
Có diện tích lớn hơn cả Nhật Bản, biển Caspi được xem là hồ nước lớn nhất thế giới. Phần lớn hoạt động giao thương qua đây diễn ra trong “vùng xám” khó kiểm soát. Các tổ chức theo dõi hàng hải cho biết nhiều tàu chạy giữa các cảng Nga và Iran thường xuyên tắt bộ phát tín hiệu định vị, khiến vệ tinh khó theo dõi. Không giống Vịnh Ba Tư, Mỹ không thể chặn tàu trên biển Caspi vì chỉ 5 quốc gia ven biển mới có quyền tiếp cận khu vực này.
“Nếu tìm một nơi lý tưởng để né tránh lệnh trừng phạt và vận chuyển quân sự, đó chính là biển Caspi”, bà Nicole Grajewski, chuyên gia về Iran và Nga tại Sciences Po ở Paris, nhận xét.
Trong khi Nga và Iran công khai hoạt động thương mại hàng hóa như lúa mì, vấn đề chuyển giao vũ khí lại hoàn toàn khác.
 |
| Một tàu chở dầu thô gần cảng Novorossiysk trên Biển Đen (Nga). Ảnh: Caspian Pipeline Consortium (CPC). |
Các chuyến hàng UAV phản ánh mối quan hệ quốc phòng ngày càng chặt chẽ giữa Moscow và Tehran. Dù linh kiện Nga khó có thể đóng vai trò quyết định trong cuộc đối đầu của Iran với Mỹ và Israel, chúng vẫn góp phần củng cố kho UAV của Tehran.
Trước đây, dòng chảy thương mại quân sự từng diễn ra theo cả hai chiều. Iran chuyển UAV cho Nga để sử dụng tại Ukraine, trong khi Moscow gửi linh kiện sang Tehran. Tuy nhiên, nhu cầu của Nga với UAV Iran giảm dần sau tháng 7/2023, khi Moscow bắt đầu tự sản xuất phiên bản UAV Shahed theo giấy phép của Iran tại một nhà máy ở Tatarstan.
Tháng 8 năm ngoái, quân đội Ukraine tuyên bố đã đánh chìm một tàu Nga tại cảng Olya ở biển Caspi, cáo buộc con tàu này vận chuyển linh kiện UAV Shahed từ Iran. Kyiv mô tả Olya là trung tâm nhập khẩu khí tài hỗ trợ nỗ lực chiến tranh của Moscow. Phía Nga chỉ thừa nhận con tàu bị “hư hại”.
Trước đó, Bộ Tài chính Mỹ đã áp lệnh trừng phạt với con tàu và chủ sở hữu là công ty MG-Flot vào tháng 9/2024, với cáo buộc vận chuyển tên lửa đạn đạo tầm ngắn từ Iran sang Nga.
Đối với Nga và Iran, tầm quan trọng chiến lược của biển Caspi từ lâu đã rất rõ ràng. Trong suốt hai thập kỷ, hai nước theo đuổi kế hoạch xây dựng hành lang thương mại nối biển Baltic với Ấn Độ Dương, kéo dài khoảng 7.200 km qua phía tây nước Nga và lưu vực Caspi nhằm tránh các tuyến thương mại do phương Tây kiểm soát. Phần lớn tham vọng này vẫn nằm trên giấy, song bao gồm cả việc thay mới đội tàu cũ kỹ, xây dựng cảng mới và mở tuyến đường sắt mới.
Bài toán hóc búa của Mỹ và Israel
Tuy nhiên, nhiều chuyên gia nghi ngờ các cuộc chiến mà cả hai nước đang sa lầy đã làm cạn kiệt nguồn lực cần thiết cho những dự án hạ tầng quy mô lớn này. Ngoài ra, nhiều khu vực nước nông trên biển Caspi cũng gây hạn chế cho hoạt động hàng hải.
Với Mỹ, biển Caspi cũng là một thách thức lớn, một phần vì đây gần như là “điểm mù” ngoại giao. “Đối với giới hoạch định chính sách Mỹ, Caspi giống như một hố đen địa chính trị, gần như không tồn tại”, ông Luke Coffey, chuyên gia cao cấp tại Hudson Institute, nhận định.
Ông Coffey cho biết các quốc gia ven Caspi đang nằm đúng trên “đường đứt gãy” trong cơ chế phân vùng quân sự của Mỹ: Bộ Tư lệnh châu Âu phụ trách Azerbaijan và Nga, trong khi Bộ Tư lệnh Trung tâm quản lý Iran, Turkmenistan và Kazakhstan. Ngay tại Bộ Ngoại giao Mỹ, 5 quốc gia này cũng thuộc phạm vi của 3 cục khác nhau.
 |
| Dấu vết của một cuộc tấn công bằng máy bay không người lái Shahed của Nga tại Ukraine. Các quan chức Mỹ đánh giá rằng Nga đã gửi các bộ phận máy bay không người lái cho Iran qua Biển Caspi. Ảnh: NYT. |
Tầm quan trọng tiềm tàng của biển Caspi bắt đầu được giới hoạch định chiến lược Mỹ và Tây Âu chú ý rõ hơn sau khi Nga mở chiến dịch quân sự toàn diện tại Ukraine năm 2022. Moscow tiếp tục sử dụng tàu chiến trên Caspi để phóng tên lửa vào các mục tiêu ở Ukraine, tương tự cách từng làm tại Syria.
Các nhà phân tích ghi nhận số lượng “tàu ma” gia tăng - tức tàu hàng tắt tín hiệu định vị bắt buộc. Iran đã dùng Caspi trong giai đoạn đầu xung đột Ukraine để tiếp tế đạn dược cho Nga, trước khi bắt đầu chuyển các UAV Shahed do nước này sản xuất cho Moscow qua tuyến biển này.
Bên cạnh đó, quy mô thương mại qua Caspi cũng không thể sánh với lượng hàng hóa Iran từng xuất nhập qua eo biển Hormuz, đặc biệt là dầu mỏ - nguồn thu sống còn của Tehran.
“Nga và Iran đã tìm ra cách lách các lệnh trừng phạt”, bà Anna Borshchevskaya, chuyên gia về chính sách Trung Đông của Nga tại Washington Institute, nhận định. “Và đó chính là lý do Israel đánh bom cảng biển này. Bởi họ hiểu rằng thông qua tuyến thương mại nhỏ nhưng cực kỳ quan trọng ấy, Nga có thể hỗ trợ Iran rất nhiều”.
Vấn đề Trung Đông
Mục Thế giới giới thiệu cuốn sách "Châu Phi - Trung Đông: Những vấn đề chính trị và kinh tế nổi bật". Cuốn sách giới thiệu cuộc cải cách thể chế chính trị và kinh tế ở châu Phi và Trung Đông từ sau Chiến tranh Lạnh đến nay. Cuốn sách bao trùm nhiều vấn đề về sắc tộc, khả năng giải quyết mâu thuẫn sắc tộc, tôn giáo, chính sách của các nước lớn, dầu mỏ, khí đốt ở hai khu vực này,...
