Hơn hai thập kỷ kể từ thời điểm những ca bệnh đầu tiên được phát hiện tại Việt Nam, tay chân miệng vẫn luôn là nỗi ám ảnh thường trực của các gia đình có con nhỏ. Suốt nhiều năm qua, việc đối phó với những đợt dịch bùng phát luôn đặt các bậc phụ huynh và ngành y tế vào thế bị động do thiếu đi một vũ khí phòng bệnh đặc hiệu.
Chính vì vậy, Bộ Y tế chính thức cấp phép lưu hành vaccine phòng chủng virus Enterovirus 71 (EV71) vào tháng 3 vừa qua được xem là cột mốc quan trọng và là tin mừng mang tính lịch sử cho hàng triệu phụ huynh và đội ngũ nhân viên y tế trên cả nước.
Hiệu quả phòng bệnh của “vũ khí mới”
Những áp lực từ thực tế dịch tễ ấy cũng chính là nỗi trăn trở được chia sẻ sâu sắc tại chương trình Medi Talk với chủ đề “Tay chân miệng - Nhận diện sớm, chăm sóc đúng” do Tri Thức - Znews thực hiện. Tại tọa đàm, PGS.TS.BS Nguyễn Thanh Hùng, Phó Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, nguyên Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng 1, xúc động kể lại kỷ niệm khó quên cùng các giai đoạn căng thẳng khi bệnh bước vào mùa cao điểm.
 |
| PGS.TS.BS Nguyễn Thanh Hùng, Phó Chủ tịch Hội Nhi khoa Việt Nam, nguyên Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng 1, chia sẻ tại tọa đàm. Ảnh: Phan Nhật. |
Trải qua hơn 20 năm trực tiếp đương đầu với các đợt dịch tay chân miệng khốc liệt tại Việt Nam, vị chuyên gia lão thành ngành nhi khoa nhìn nhận EV71 luôn là "bài toán" thách thức nhất bởi đặc tính nguy hiểm của chủng virus có ái lực đặc biệt cao với mô thần kinh trung ương. Khi xâm nhập vào cơ thể, EV71 có khả năng tấn công trực diện vào vùng thân não, nơi chịu trách nhiệm điều khiển toàn bộ hệ thống tim mạch và hô hấp.
Sự nguy hiểm của chủng virus này nằm ở chỗ, nó có thể kích hoạt các biến chứng tối cấp như suy tim, phù phổi cấp, đe dọa trực tiếp đến tính mạng của một đứa trẻ chỉ trong vòng vài giờ đồng hồ ngắn ngủi nếu không được phát hiện và can thiệp y khoa kịp thời.
Vaccine hiện tại được bào chế chuyên biệt và chỉ đặc hiệu tối ưu với chủng EV71. Đây là lớp bảo vệ cốt lõi nhưng không thể thay thế hoàn toàn các biện pháp phòng bệnh truyền thống.
PGS.TS.BS Nguyễn Thanh Hùng
Để giải quyết triệt để bài toán hóc búa này, y học dự phòng đã tìm ra câu trả lời bằng một “vũ khí mới”. Theo PGS.TS.BS Nguyễn Thanh Hùng, vaccine phòng tay chân miệng vừa được cấp phép tại Việt Nam là loại vaccine bất hoạt, ứng dụng công nghệ tế bào nuôi cấy tiên tiến bậc nhất hiện nay.
Không phải là một sản phẩm thử nghiệm nhất thời, đây là thành quả từ công trình nghiên cứu chuyên sâu kéo dài nhiều năm, đặc biệt đã vượt qua các bộ tiêu chuẩn khắt khe của quy trình thử nghiệm lâm sàng giai đoạn III đa trung tâm tại Đài Loan và Việt Nam trên hàng nghìn trẻ em.
Các dữ liệu lâm sàng được công bố cho thấy hiệu quả bảo vệ của vaccine đạt từ 98% đến 100% đối với chủng EV71. Đồng thời, vaccine còn cung cấp khả năng bảo vệ chéo hiệu quả chống lại phân nhóm EV71/C4, tác nhân chính gây ra các đợt dịch lớn và nghiêm trọng tại Việt Nam những năm qua. Khả năng bảo vệ này được chứng minh kéo dài ổn định trong nhiều năm, giúp giảm tối đa số ca bệnh nặng và tỷ lệ tử vong.
 |
| Phòng cấp cứu của khoa Nhiễm - Thần kinh, Bệnh viện Nhi đồng 1 (TP.HCM), tiếp nhận nhiều ca mắc tay chân miệng trong đợt bùng phát dịch bệnh đầu năm. (ảnh chụp tháng 4/2026). Ảnh: Hoài Bảo. |
Tuy nhiên, nguyên Giám đốc Bệnh viện Nhi đồng 1 lưu ý rằng EV71 dù nguy hiểm nhất nhưng không phải là tác nhân duy nhất gây bệnh tay chân miệng. Bên cạnh đó vẫn còn các chủng khác thuộc họ Enterovirus như Coxsackievirus A6, A10, A16... đang lưu hành rải rác. Vì vaccine hiện tại được bào chế chuyên biệt và chỉ đặc hiệu tối ưu với chủng EV71, nên đây là lớp bảo vệ cốt lõi nhưng không thể thay thế hoàn toàn các biện pháp phòng bệnh truyền thống.
"Phụ huynh vẫn cần duy trì thói quen 'ăn sạch, uống sạch, ở sạch' và rửa tay thường xuyên bằng xà phòng để phòng ngừa toàn diện", bác sĩ Hùng nói.
Thông tin sâu hơn về mặt y học dự phòng, bác sĩ chuyên khoa I Lê Thị Giao Thi, Trưởng phòng Quản trị nội dung đào tạo và kiểm duyệt chuyên môn Y khoa eCom, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu, cho biết theo hướng dẫn chuyên môn và nhãn sản phẩm được phê duyệt, vaccine EV71 được chỉ định tiêm phòng cho trẻ em từ 2 tháng tuổi đến dưới 6 tuổi (trước khi trẻ tròn 6 tuổi). Đây là nhóm tuổi có hệ miễn dịch chưa hoàn thiện, có nguy cơ mắc cao nhất, dễ chuyển nặng và cũng là giai đoạn bắt đầu đi nhà trẻ, mẫu giáo nên nguy cơ lây nhiễm chéo rất lớn.
 |
| Trẻ mắc tay chân miệng được chăm sóc, điều trị nội trú tại TP.HCM. Ảnh: Hoài Bảo. |
Để đảm bảo cơ thể sản sinh đủ hàm lượng kháng thể bảo vệ bền vững, bác sĩ Giao Thi hướng dẫn lịch tiêm được phân chia theo độ tuổi với quy định cụ thể:
- Phác đồ cơ bản: Áp dụng cho tất cả trẻ trong độ tuổi chỉ định, bao gồm 2 mũi tiêm. Khoảng cách tối thiểu giữa mũi 1 và mũi 2 là 56 ngày (tương đương 2 tháng). Phụ huynh cần cho trẻ đi đúng lịch, tránh kéo dài khoảng cách quá xa để không làm giảm hiệu quả kích thích miễn dịch.
- Mũi nhắc lại: Riêng đối với nhóm trẻ nhỏ có nguy cơ cao nhất (bắt đầu tiêm trong giai đoạn từ 2 tháng tuổi đến dưới 2 tuổi), sau khi hoàn thành 2 mũi cơ bản cần tiêm thêm 1 mũi nhắc lại để củng cố và kéo dài hiệu lực bảo vệ trong suốt những năm tháng đầu đời.
- Tính bền vững: Điểm ưu việt của dòng vaccine bất hoạt này là sau khi hoàn thành đúng và đủ phác đồ, trẻ không cần phải tiêm nhắc lại hàng năm giống như vaccine cúm mùa.
Bổ sung thêm về thời điểm tiêm chủng, PGS Hùng cho biết thực tế lâm sàng tại các bệnh viện nhi hiện nay cho thấy bệnh tay chân miệng đã xuất hiện rải rác quanh năm, tính chất mùa rõ rệt trước đây đang mờ dần. Do đó, việc chờ đến cao điểm dịch (khoảng tháng 3-5 và tháng 9-12) mới đưa trẻ đi tiêm là một quan niệm sai lầm và rủi ro. Cơ thể trẻ cần vài tuần sau khi tiêm đủ phác đồ để xây dựng hàng rào kháng thể hoàn chỉnh, vì vậy việc tiêm chủ động càng sớm càng tốt khi trẻ đủ điều kiện sức khỏe là rất cần thiết.
Lộ trình cung ứng vaccine tay chân miệng tại Việt Nam
Giải đáp băn khoăn của nhiều phụ huynh về việc vaccine đã được cấp phép từ tháng 3 nhưng người dân chưa thể tiếp cận rộng rãi, PGS Hùng giải thích rằng dòng vaccine này bắt buộc phải trải qua một quy trình kỹ thuật nghiêm ngặt kéo dài vài tháng trước khi có thể chính thức xuất xưởng và đưa vào tiêm chủng lâm sàng.
 |
| Bác sĩ chuyên khoa I Lê Thị Giao Thi, Trưởng phòng Quản trị nội dung đào tạo và kiểm duyệt chuyên môn Y khoa eCom, Hệ thống Nhà thuốc và Tiêm chủng Long Châu. Ảnh: Phan Nhật. |
Sau bước cấp phép về mặt pháp lý, các đơn vị nhập khẩu và phân phối tại Việt Nam phải thực hiện quy trình đặt hàng thương mại với nhà sản xuất nước ngoài. Phía nhà sản xuất cần thời gian để chuẩn bị dây chuyền, đóng gói và dán nhãn biệt dược theo đúng quy chuẩn riêng của thị trường Việt Nam trước khi vận chuyển về nước.
Đáng chú ý, ngay cả khi hàng đã đáp xuống sân bay, các cơ quan kiểm định của Bộ Y tế sẽ chưa cho phép lưu hành ngay mà tiếp tục tiến hành lấy mẫu, kiểm định lại tính an toàn và chất lượng của từng lô vaccine một cách độc lập trước khi đưa ra thị trường.
Về phía các hệ thống tiêm chủng dịch vụ lớn, bác sĩ Giao Thi cho biết công tác chuẩn bị đang được triển khai chủ động và toàn diện theo nhiều kịch bản. Trong thời gian chờ nhà sản xuất bàn giao nguồn hàng chính thức, các hệ thống đang tập trung toàn lực đào tạo chuyên sâu cho đội ngũ y bác sĩ, điều dưỡng về phác đồ, chỉ định và chống chỉ định riêng của vắc xin EV71.
Đồng thời, hệ thống dây chuyền lạnh khép kín và kho bảo quản đạt chuẩn GSP (thực hành tốt bảo quản thuốc) luôn duy trì ở nhiệt độ nghiêm ngặt từ 2 đến 8 độ C cũng được tổng rà soát để đảm bảo giữ nguyên vẹn chất lượng vắc xin từ nhà máy đến tay người sử dụng.
“Phụ huynh nên theo dõi sát các thông báo từ các kênh truyền thông chính thống của các trung tâm tiêm chủng, để cập nhật thời điểm đăng ký mũi tiêm sớm nhất”, bác sĩ Giao Thi nhấn mạnh.
 |
Trong khi chờ đợi vaccine, việc chủ động ngừa lây nhiễm, phát hiện sớm dấu hiệu chuyển nặng và chăm sóc đúng vẫn là giải pháp then chốt để bảo vệ an toàn cho trẻ mắc tay chân miệng. Ảnh: Phương Lâm. |
Giữ thế chủ động trước khi vaccine cập bến
Do diễn tiến của tay chân miệng chủng EV71 phức tạp, PGS.TS.BS Nguyễn Thanh Hùng cho hay trong lúc chờ đợi vaccine chính thức đưa vào sử dụng, phụ huynh không được lơ là khi chăm sóc trẻ tại nhà.
Bác sĩ Hùng khuyến cáo cha mẹ cần theo dõi sát sao từng giờ các dấu hiệu cảnh báo nguy hiểm bao gồm: sốt cao trên 39 độ C liên tục không hạ, sốt kéo dài trên 2 ngày, nôn ói nhiều, lừ đừ, quấy khóc vô cớ. Đặc biệt, dấu hiệu giật mình chới với (xuất hiện khi trẻ bắt đầu thiu thiu ngủ hoặc ngay cả khi đang chơi) từ 2 lần trở lên trong vòng 30 phút là tín hiệu cảnh báo virus đã tấn công vào thần kinh. Khi đó, phải lập tức đưa trẻ đến bệnh viện chuyên khoa nhi gần nhất để cấp cứu kịp thời, tránh bỏ lỡ "giờ vàng" điều trị.
Đồng tình với quan điểm này, bác sĩ Giao Thi lưu ý phụ huynh hãy chủ động cập nhật kiến thức từ các nguồn y tế chính thống, không tự ý áp dụng các biện pháp dân gian truyền miệng sai lầm như bôi các loại thuốc tưa lưỡi không rõ nguồn gốc, đắp lá thuốc, hoặc chọc vỡ các nốt phỏng nước.
Những việc làm này rất dễ gây nhiễm trùng, dẫn đến nhiễm khuẩn huyết nguy hiểm cho trẻ. Cha mẹ nên chuẩn bị sẵn sàng tâm thế đưa con đi tiêm chủng đầy đủ, đúng lịch ngay khi vaccine chính thức được phát hành trên hệ thống.
