Khi các nhân vật lịch sử được đưa vào văn học, nghệ thuật có thể sẽ nhận được những ý kiến trái chiều. Ảnh: Một cảnh trong phim Long thành cầm giả ca.

Tôi cũng nhìn Trần Khánh Dư với quan điểm riêng của mình trong Sương mù tháng Giêng. Trần Khánh Dư trong lịch sử có cả công và tội, xấu và tốt. Cả hai lượng xấu tốt này khá cân bằng trong con mắt các sử gia phong kiến.

Tôi nhìn Trần Khánh Dư với mặt tốt nhiều hơn, không phải tôi không thấy tính xấu của ông nhưng không chủ trương khai thác điểm ấy vì có những góc tối lịch sử không chỉ mình Trần Khánh Dư phải gánh chịu, ví dụ hôn nhân cận huyết, phóng khoáng ái tình.

Tất nhiên, viết về những nhân vật chính diện hoặc có những mâu thuẫn thì dễ dàng hơn so với những nhân vật phản diện hoàn toàn. Hồ Quý Ly lạm quyền nhưng ông cũng có những cải cách và công lao nhất định, Trần Thủ Độ đoạt ngôi nhà Lý nhưng chính ông là “đạo diễn” quan trọng nhất cho vương triều Trần thời kì đầu tiên.

Viết về hai người này dù sao vẫn có đất diễn và được sự đồng thuận của độc giả. Còn những nhân vật phản diện hoàn toàn như Trần Ích Tắc, Lê Chiêu Thống thì khó hơn nhiều. Viết về những nhân vật này thường nhận phải những phản ứng tiêu cực của độc giả và dư luận, ở đây thái độ, quan điểm của người viết bị “soi” rất kĩ, chỉ cần một chút lỏng tay, tai nạn nghề nghiệp rất dễ xảy ra.

Nhưng đã qua giai đoạn trong văn học chỉ tồn tại người tốt hoàn hảo hoặc người xấu hoàn toàn. Bất cứ cá nhân nào cũng có những phức tạp và mâu thuẫn nhất định, nhất là với những nhân vật lịch sử ở những thời điểm phức tạp. Tôi ví dụ vua Gia Long. Theo nhìn nhận và quan sát của tôi, thái độ và tình cảm của công chúng cũng như dòng chính thống đối với ông thay đổi theo từng thời kì. Có một giai đoạn Gia Long được nhìn nhận một cách khá tích cực, có trường học mang tên ông ở Sài Gòn và Hà Nội từng có đường Gia Long.

Sau đó Gia Long chủ yếu được nhìn theo hướng tiêu cực nhưng gần đây bắt đầu có sự cởi mở hơn với cả vương triều Nguyễn và Gia Long. Viết về nhân vật này dưới góc nhìn văn học vẫn là điều khó và thách thức, nhất là trong mối tương quan giữa Quang Trung và Gia Long. Gia Long xấu hay tốt, công hay tội, liều lượng thế nào là đủ, ở đây cái nhìn khách quan và khoa học của nhà văn là rất quan trọng, nếu không dễ rơi vào những sai lầm, phiến diện một chiều.

Tôi biết một câu chuyện liên quan tới tình cảm của nhà văn với nhân vật lịch sử. Một cuốn tiểu thuyết lịch sử có tiếng gần đây được nhận giải thưởng danh giá bỗng bị một người phản đối quyết liệt. Người phản đối ấy là một nhà văn có uy tín vì anh ta cho rằng, cuốn sách ấy đã có những chi tiết bôi nhọ ông tổ nhà anh ta.

Tác giả giữ thái độ trung dung, nhưng người phản đối kiên quyết cho rằng tác giả đã có những thiên lệch, định kiến. Một tình huống lưỡng nan điển hình. Người viết không thể vì chiều người này, người kia mà viết theo ý họ. Nhà văn viết theo cảm quan của riêng mình và nếu có thiên kiến thì anh ta phải tự chịu trách nhiệm với công luận và độc giả. Uốn cong ngòi bút hoặc thiên lệch là một việc rất khó tha thứ.