Vua Quang Trung và Ngọc Hân công chúa là hai nhân vật lịch sử được nhiều nhà văn khai thác. Ảnh minh họa: Một cảnh trong phim Tây Sơn hào kiệt.

Mối quan hệ giữa nhà văn và nhân vật lịch sử là một liên kết rất quan trọng, bởi từ thái độ, quan điểm của nhà văn, nhân vật lịch sử sẽ có những phiên bản rất khác nhau từ cảm quan riêng của người viết.

Tào Tháo và Lưu Bị là hai nhân vật nổi tiếng trong lịch sử Trung Quốc nhưng danh tiếng ấy không hẳn từ chính lịch sử mang lại, người có công lớn làm cho Tào Tháo và Lưu Bị cùng nhiều nhân vật thời Tam Quốc bất tử là La Quán Trung, một tiểu thuyết gia. Nếu không có La Quán Trung với Tam quốc diễn nghĩa, tôi tin rằng các nhân vật lịch sử kể trên khó được phổ biến rộng rãi và trở thành huyền thoại như vậy.

Nhưng chính La Quán Trung với thái độ yêu ghét của mình đã làm ít nhiều thiên lệch các nhân vật cụ thể. Người ta thấy La Quán Trung thích Lưu Bị và không thiện cảm với Tào Tháo. Lưu Bị được dựng lên một cách đẹp đẽ trong khi Tào Tháo không hẳn xấu xa như vậy. Tình cảm của nhà văn chi phối đến nhân vật và điều đó tiếp tục tác động đến công chúng.

Tạo hình nhân vật Tào Tháo trong phim Tam Quốc diễn nghĩa.

Puskin với cuốn tiểu thuyết lịch sử nổi tiếng nhất của mình, Con gái viên đại úy cũng có tình cảm tương tự. Puskin viết về một cuộc khởi nghĩa của nông dân mà khi ấy Sa hoàng Nga coi họ là đám phản loạn và đàn áp đẫm máu.

Puskin là một quý tộc Nga, quý tộc phải thề trung thành tuyệt đối với Sa hoàng, phải đứng về phía triều đình phong kiến nhưng Puskin vẫn khéo léo bày tỏ thái độ của mình. Ông giữ thái độ trung lập khi viết, thậm chí độc giả nhận thấy sự cảm tình của ông với vị thủ lĩnh quân khởi nghĩa.

Ông miêu tả nhân vật Putgasov có những nét rất hào sảng và thậm chí một bầu không khí phấn chấn khi nông dân được quân khởi nghĩa giải phóng. Puskin cũng dự đoán những chương đoạn đó có thể bị kiểm duyệt nên đã để ngỏ khả năng bị cắt bỏ bản thảo. Thái độ của Puskin không hẳn đồng ý với chính sách của Sa hoàng và kín đáo ủng hộ những người nông dân phản kháng.

Nguyễn Xuân Khánh cũng có cái nhìn khác biệt về nhân vật Hồ Quý Ly. Trong chính sử Hồ Quý Ly bị coi là nhân vật phản trung, thoán nghịch nhưng dưới con mắt của Nguyễn Xuân Khánh trong cuốn tiểu thuyết cùng tên, nhân vật họ Hồ có một tư thế khác. Trong bầu khí quyển khi nhà Trần đã rệu rã, yếu hèn, Hồ Quý Ly nổi lên như một nhân vật tất yếu để thay thế.

Nguyễn Xuân Khánh ủng hộ những cải cách của cha con Hồ Quý Ly. Qua cái nhìn của nhà văn, một nhân vật “phản nghịch” của lịch sử đã được chiêu tuyết và có những đánh giá công bằng, đặc biệt tác giả đề cao vai trò của người trí thức. Nguyễn Xuân Khánh, ở điểm nào đó, gần như “đồng bệnh” với Hồ Quý Ly ở những trăn trở với cuộc sống đương thời.

Còn Nguyễn Huy Thiệp thì nhìn cả Nguyễn Huệ và Nguyễn Ánh khá “trần tục”. Nhà văn hầu như không ca ngợi mà miêu tả những nhân vật này như những người bình thường, chủ trương của ông là kéo nhân vật lịch sử lại gần với đời sống giống thật, đủ cả ái ổ hỉ nộ, xấu, tốt, những bản năng và cảm xúc rất con người.