Vì sao nhiều quốc gia có tên kết thúc bằng '-land', '-stan'?

Trong khi “-land” gắn với các quốc gia phương Tây, thì “-stan” lại phổ biến ở phương Đông, đặc biệt tại Trung Á và Nam Á. Ảnh: Zarko Prusac.

Nhìn vào bản đồ thế giới, không khó để nhận ra một quy luật đặt tên thú vị. Ở châu Âu, hàng loạt quốc gia kết thúc bằng “-land” như England, Finland, Poland, Iceland. Trong khi đó, tại Trung Á và Nam Á, hậu tố “-stan” lại xuất hiện dày đặc với Kazakhstan, Uzbekistan, Pakistan, Kyrgyzstan.

Sự tương đồng này không phải ngẫu nhiên về mặt phát âm. Đằng sau những hậu tố quen thuộc ấy là cả một dòng chảy lịch sử kéo dài hàng nghìn năm, gắn với quá trình di cư của các bộ tộc, sự hình thành các nền văn minh và nguồn gốc của ngữ hệ Ấn - Âu.

Nguồn gốc của “-land” và “-stan”

Hậu tố “-land” xuất hiện phổ biến tại châu Âu, đặc biệt ở những khu vực chịu ảnh hưởng mạnh mẽ của các ngôn ngữ Germanic. Theo từ điển từ nguyên học Etymonline, “land” trong tiếng Anh hiện đại bắt nguồn từ “lond” hoặc “land” trong tiếng Anh cổ, mang nghĩa là mặt đất, vùng lãnh thổ hoặc quê hương của một cộng đồng. Xa hơn, từ này có gốc Proto-Germanic, dùng để chỉ một phần bề mặt trái đất có ranh giới xác định.

Về bản chất, “-land” phản ánh tư duy coi lãnh thổ là không gian sở hữu của một nhóm người. Từ cách nhìn đó, nhiều quốc gia châu Âu được đặt tên theo công thức kết hợp giữa tên bộ tộc và hậu tố “-land”, nhằm khẳng định quyền kiểm soát và bản sắc cộng đồng.

England có nghĩa là “Vùng đất của người Angle”, một bộ tộc Germanic từng di cư sang quần đảo Anh từ thế kỷ V. Scotland được hiểu là “Đất của người Scot”. Trong khi đó, Poland bắt nguồn từ tên bộ tộc Polans, sinh sống tại vùng đồng bằng Trung Âu.

Theo nhà sử học Zygmunt Gloger, từ “Polanie” có liên quan đến “pole”, nghĩa là “cánh đồng”. Vì vậy, Ba Lan có thể được hiểu là “vùng đất của những người sống trên đồng ruộng”, phản ánh mối gắn bó giữa cộng đồng cư dân và không gian sinh tồn của họ.

Tên gọi Ba Lan bắt nguồn từ “cánh đồng”, thể hiện mối liên kết bền chặt giữa cư dân và đất đai. Ảnh: Wolsztyn.

Nếu “-land” là dấu ấn đặc trưng của phương Tây, thì “-stan” lại trở thành biểu tượng quen thuộc tại phương Đông, đặc biệt ở Trung Á và Nam Á. Theo Dictionary, hậu tố này có nguồn gốc từ tiếng Ba Tư và Urdu, mang nghĩa “nơi ở”, “vùng đất” hoặc “quốc gia”. Cội rễ sâu xa của nó bắt nguồn từ căn tố Proto-Indo-European “sta-”, nghĩa là “đứng” hoặc “làm cho vững chắc”.

Từ cùng gốc này, tiếng Anh hình thành các từ như “stand” hay “state”. Nếu người châu Âu nhấn mạnh yếu tố đất đai và quyền sở hữu, thì các dân tộc Ba Tư và Trung Á lại đề cao “điểm dừng chân”, nơi con người có thể định cư lâu dài và bám rễ.

Trong bối cảnh lịch sử, Trung Á từng là không gian sinh tồn của các bộ tộc du mục. Cuộc sống di chuyển liên tục khiến việc tìm được một “nơi đứng vững” mang ý nghĩa sống còn. Chính vì vậy, “-stan” dần trở thành ký hiệu cho vùng cư trú ổn định của một cộng đồng, đánh dấu bước chuyển từ du mục sang định cư.

Nhiều quốc gia mang hậu tố này phản ánh rõ nét bản sắc dân tộc. Kazakhstan có thể hiểu là “Vùng đất của người Kazakh”, trong đó “qazaq” mang nghĩa “tự do”, ám chỉ những nhóm người tách khỏi các hãn quốc để sống độc lập. Uzbekistan kết hợp giữa “uz” và “bek”, thể hiện tinh thần tự chủ và vai trò lãnh đạo. Kyrgyzstan gắn với truyền thuyết về “40 bộ tộc”, bắt nguồn từ “kyrk” và gắn liền với sử thi Manas, biểu tượng đoàn kết của người Kyrgyz.

Những cái tên được “thiết kế”

Tuy nhiên, không phải mọi quốc gia mang hậu tố “-stan” đều hình thành một cách tự nhiên qua nhiều thế kỷ lịch sử. Trường hợp của Pakistan cho thấy tên quốc gia đôi khi là sản phẩm của tư duy chính trị có chủ đích.

Năm 1933, nhà hoạt động Hồi giáo Choudhry Rahmat Ali lần đầu đề xuất tên “Pakistan” trong tài liệu Now or Never tại Cambridge. Đây là một từ ghép mang nhiều tầng ý nghĩa. Một mặt, nó là chữ viết tắt của các vùng lãnh thổ Hồi giáo gồm Punjab, Afghania, Kashmir, Sindh và Baluchistan. Mặt khác, trong tiếng Ba Tư, “pak” có nghĩa là “tinh khiết”.

Sự kết hợp này khiến Pakistan vừa được hiểu là “Vùng đất của người Hồi giáo”, vừa mang hàm ý “Vùng đất của sự trong sạch”. Qua đó, tên gọi phản ánh rõ mục tiêu chính trị là xây dựng một quốc gia riêng cho cộng đồng Hồi giáo tại tiểu lục địa Ấn Độ. Trong trường hợp này, danh xưng quốc gia không chỉ là kết quả của lịch sử, mà còn là sản phẩm của chiến lược định hình bản sắc.

Pakistan được hiểu là “Vùng đất của người Hồi giáo”, vừa mang hàm ý “Vùng đất của sự trong sạch”. Ảnh: Shutterstock.

Tương tự, tại Đông Nam Á, Thái Lan cũng là ví dụ điển hình cho việc chủ động kiến tạo tên gọi quốc gia. Đây là nước hiếm hoi trong khu vực sử dụng hậu tố “-land” trong tên tiếng Anh chính thức.

Trước năm 1939, quốc gia này được thế giới biết đến với tên Siam. Tuy nhiên, dưới thời Thống chế Plaek Phibunsongkhram, chính phủ đã quyết định đổi tên thành Thailand. Theo các nhà nghiên cứu, động thái này nhằm khẳng định vai trò của sắc tộc Thái, thúc đẩy chủ nghĩa dân tộc và xây dựng hình ảnh một quốc gia hiện đại.

Đáng chú ý, việc lựa chọn hậu tố “-land” thay vì dạng gần gũi như “-sthan” được xem là một quyết định có tính toán. Nó giúp Thailand mang dáng dấp của các quốc gia phương Tây như England hay Finland, từ đó tạo cảm giác hội nhập và phát triển. Trong trường hợp này, tên gọi trở thành công cụ định vị hình ảnh trên trường quốc tế.