Vì sao nhạc Việt 'kêu cứu'

Trí tuệ nhân tạo (AI) đang thay đổi sâu sắc cách âm nhạc được sáng tạo, phân phối và thương mại hóa. Đến 2026, các nhạc sĩ, nhà sản xuất có thể tạo nguồn thu từ âm nhạc do AI hỗ trợ theo những cách mà chỉ vài năm trước còn được xem là khó hình dung.

Nhưng sự mọc lên của vô số kênh cover AI cũng đặt ra thách thức cho giới nghệ sĩ trong việc bảo vệ quyền sở hữu trí tuệ.

Cách nhạc AI kiếm tiền

Theo Soundverse, hiện có nhiều cách để thương mại hóa các sản phẩm âm nhạc do AI tạo ra, phù hợp với từng kỹ năng và mô hình kinh doanh khác nhau. Người sáng tạo có thể bán các bản nhạc trên các sàn thương mại điện tử hoặc phân phối qua những nền tảng phát trực tuyến như Spotify và Apple Music, với điều kiện tuân thủ các quy định về bản quyền và giấy phép sử dụng AI.

Bên cạnh đó, âm nhạc AI còn được ứng dụng rộng rãi trong quảng cáo, trailer phim, trò chơi điện tử và các dự án truyền thông. Nhiều doanh nghiệp hiện chấp nhận các sản phẩm do AI tạo ra, miễn là dữ liệu dùng để huấn luyện mô hình được khai thác hợp pháp.

Có công mài sắc của Ngô Lan Hương bị cover bằng AI và tràn lan trên mạng xã hội. Ảnh: FBNV.

Việc xây dựng các thư viện âm nhạc theo chủ đề như lofi, thiền, EDM hay nhạc thư giãn cũng giúp thu hút khách hàng thường xuyên. Một số nền tảng AI còn áp dụng cơ chế chia sẻ doanh thu dựa trên tần suất các bản nhạc được cấp phép hoặc sử dụng, qua đó tạo nguồn thu ổn định mà không cần phụ thuộc hoàn toàn vào doanh số bán trực tiếp.

Hiện tại, ở Việt Nam, các kênh chuyên làm nhạc AI xuất hiện rất nhiều, đặc biệt trên YouTube. Trong số đó, nhiều kênh thu hút lượt theo dõi lớn với những video đạt hàng trăm nghìn, thậm chí hàng triệu, chục triệu lượt xem. Một trong những hình thức phổ biến nhất là cover giọng AI từ những bản nhạc có sẵn. Ngay cả những bản nhạc lâu năm như Diễm xưa, Mưa chiều... tới sản phẩm mới phát hành đều có thể có bản cover AI.

Trao đổi thêm với Tri Thức - Znews về cách thức các kênh AI ở Việt Nam kiếm tiền, chuyên gia truyền thông Hồng Quang Minh nhận định: “Một số kênh AI hoạt động theo mô hình sử dụng các nền tảng tạo nhạc AI như Suno hay Udio với gói trả phí, thường chỉ khoảng 10, 20 USD/tháng, để tạo ra track nhạc hoàn toàn mới. Vì đây là nội dung AI sáng tác độc lập, không dùng sample hay cover bất kỳ bài có sẵn nào, nên chủ kênh không vướng vào cơ chế Content ID của YouTube hay bị đánh bản quyền trên Spotify. Toàn bộ doanh thu từ quảng cáo và streaming chạy thẳng về kênh, không phải chia cho bên thứ 3”.

Trường hợp 2 là AI phái sinh từ bài có sẵn. Chủ bản quyền bài gốc có thể phản ánh, đòi quyền lợi với tài khoản AI phái sinh. Trong trường hợp đó, doanh thu bị chuyển về chủ sở hữu bài hát gốc và kênh làm nhạc AI sẽ không nhận được gì, thậm chí bị ăn gậy. Đổi lại kênh có lượt xem.

Với Spotify, nếu không có mechanical license hợp lệ, chủ tài khoản sẽ bị gỡ bài, không có doanh thu. Mechanical license được hiểu là quyền được cấp bởi chủ sở hữu bản quyền một tác phẩm âm nhạc, cho phép bên khác cover, sao chép hoặc phân phối bài hát dưới dạng âm thanh. Một số kênh "lách" bằng cách xin mechanical license qua dịch vụ hợp pháp, nhưng phải chia một phần doanh thu cho chủ sở hữu.

Trong trường hợp AI phái sinh, chủ kênh phải chủ động xin chủ sở hữu để làm mới bài nhạc. Nếu được đồng ý, họ mới được phép làm. Trong một số trường hợp kênh AI hot, lượt theo dõi lớn sẽ được chủ sở hữu bài hát gốc liên hệ để nhờ làm phiên bản AI với mục đích giúp bài nhạc lan tỏa hơn. Trong tình huống đó, kênh AI sẽ nhận được tiền từ chủ sở hữu bài hát gốc. Nhưng đổi lại chủ sở hữu bài hát gốc thu hết doanh thu từ lượt xem hoặc ăn chia theo thoả thuận.

Hiện tại, YouTube được cho là trả cho hầu hết người sáng tạo nội dung từ 1 đến 10 USD cho mỗi 1.000 lượt xem, tương đương 1.000 đến 20.000 USD cho mỗi triệu lượt xem tùy thuộc vào loại nội dung. Tuy nhiên, thu nhập của các chủ kênh còn phụ thuộc vào RPM (doanh thu trên mỗi nghìn lượt xem). Con số này thay đổi tùy thuộc vào lĩnh vực, vị trí địa lý của người xem, thời gian xem và mức độ tương tác với quảng cáo.

Và trường hợp các kênh AI, con số thực tế mỗi kênh nhận về còn phụ thuộc vào việc kênh đó làm nhạc mới hay cover của ca sĩ khác.

Một bản cover đạt hơn 5 triệu lượt xem trên YouTube.

Rủi ro liên quan đến quyền sở hữu trí tuệ

Vừa qua, một số ca sĩ Việt, chẳng hạn Vstra hay Ngô Lan Hương phản ánh việc ca khúc của họ bị sử dụng để cover bằng AI nhưng không hề có sự xin phép. Theo luật sư Hoàng Hà, tình trạng các kênh cover AI sử dụng nhạc của ca sĩ để kiếm tiền nhưng không xin phép chủ sở hữu đang diễn ra tràn lan ở Vpop.

“Về pháp lý, theo tôi, giọng nói tự thân của nghệ sĩ chưa hẳn là tác phẩm để bảo hộ quyền tác giả nhưng cuộc biểu diễn, bản ghi âm, bản ghi hình, ca khúc và phần thể hiện giọng hát lại là đối tượng được bảo hộ theo quyền tác giả, quyền liên quan.

Vocal AI có thể xâm phạm bản quyền khi lấy bản thu, màn trình diễn, giọng hát của nghệ sĩ để huấn luyện, sao chép, tách giọng, dựng giọng hoặc tạo bản AI cover mà không xin phép. Nếu bản AI đó dùng lại giai điệu, ca từ, bản phối, bản ghi âm hoặc phong cách thể hiện đặc trưng của ca sĩ thì có thể đồng thời xâm phạm quyền tác giả đối với ca khúc và quyền liên quan của người biểu diễn, nhà sản xuất bản ghi âm. Luật Sở hữu trí tuệ hiện nay bảo hộ quyền tài sản đối với tác phẩm, quyền của người biểu diễn và coi việc xâm phạm các quyền này là hành vi xâm phạm quyền liên quan”, luật sư nói.

Hiện pháp luật Việt Nam chưa có một chế định riêng gọi tên “vocal AI”, “AI cover” hay “sao chép giọng hát bằng AI”. Những trường hợp này hiện được xử lý bằng các nhóm quy định sẵn có của Luật Sở hữu trí tuệ, Bộ luật Dân sự, pháp luật về dữ liệu cá nhân và chế tài hành chính, hình sự.

Về quyền tác giả, nếu AI sử dụng ca khúc, giai điệu, ca từ, bản phối để tạo sản phẩm mới thì phải xét quyền tác giả đối với tác phẩm âm nhạc. Về quyền liên quan, nếu dùng bản thu, bản biểu diễn, giọng hát đã được định hình trong bản ghi âm, ghi hình để huấn luyện, sao chép, phân phối hoặc đưa lên mạng mà không được phép thì có thể xâm phạm quyền của người biểu diễn và nhà sản xuất bản ghi âm, ghi hình theo Luật Sở hữu trí tuệ và Nghị định 17/2023/NĐ-CP.

Riêng “giọng nói” hoặc “màu giọng” của ca sĩ, pháp luật hiện chưa bảo hộ như một đối tượng quyền tác giả độc lập. Tuy nhiên nếu việc giả giọng làm công chúng hiểu nhầm ca sĩ tham gia, đồng ý, quảng bá sản phẩm hoặc gây tổn hại danh dự, uy tín, lợi ích thương mại thì có thể xem xét dưới góc độ quyền nhân thân, quyền đối với hình ảnh, danh dự, nhân phẩm, uy tín theo Bộ luật Dân sự.

Tùy mức độ, bên vi phạm có thể bị buộc gỡ bỏ, xin lỗi, cải chính, bồi thường; bị xử phạt hành chính về quyền tác giả, quyền liên quan. Nghiêm trọng hơn có thể bị xử lý hình sự theo Điều 225 Bộ luật Hình sự 2015.